Η ΟΥΓΓΡΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

[1976]



PDF ΕΛΛΗΝ.
https://keimena11.files.wordpress.com/2013/05/castoriadis_hungary56.pdf


ENG.
CASTORIADIS. THE HUNGARIAN REVOLUTION .pdf
https://keimena11.files.wordpress.com/2014/03/castoriadis_the_hungarian_revolution_1_.pdf

 

 

1

 

2

 

3

 

4

 

5

 

6

 

7

 

8

 

9

 

10

 

11

 

12

 

13

 

14

 

15

 

16

 

17

 

18

 

19

 

20

 

21

 

22

 

23

 

24

 

25

 

26

 

27

 

28

 

29

 

30

 

31

 

32

 

33

 

34

 

35

 

36

 

37

 

38

 

39

 

40

 

41

 

42

 

43

 

44

 

45

 

46

 

47

 

48

 

49

 

50

 

51

52

 

53

 

54

 

55

 

56

 

57

 

58

 

59

 

60

 

61

 

62

 

63

 

64

 

65

 

66

 

67

 

68

 

69

 

70

71

 

72

 

73

 

74

 

75

 

76

 

77

 

78

 

79

 

80

 

81

 

82

 

83

 

84

 

85

 

86

 

87

 

88

 

89

 

90

91

 

92

 

93

 

94

 

95

 

96

 

97

 

98

 

99

 

100

 

101

 

102

 

103

 

104

 

105

 

106

 

107

 

108

 

109

110

 

111

 

112

 

113

 

114

 

115

 

116

 

117

 

118

 

119

120

121

 

122

 

123

 

124

 

125

126

127

 

128

 

129

 


...Στην Ουγγαρια… το κινημα των μαζων ηταν τοσο ισχυρο και τοσο ριζοσπαστικο που μεσα σε λιγες μερες εκαμε κυριολεκτικα σκονη και το Κ.Κ. και ολακερο τον κρατικο μηχανισμο…

…Τα εργατικα Συμβουλια γεννηθηκαν σχεδον παντου, και η επεκταση τους σ’ ολη τη χωρα ηταν υποθεση λιγων ωρων. Το οτι ειχαν χαρακτηρα προτυπου, δεν προκυπτει απ’ το οτι ηταν ‘‘εργατικα’’· δεν εξαρταται ουτε απο την ‘‘προλεταριακη συνθεση’’ τους ουτε απ’ το οτι γεννιουνταν μεσα σε ‘‘επιχειρησεις παραγωγης’’, ουτε ακομα απο τις εξωτερικες οψεις της ‘‘μορφης’’ Συμβουλιο καθαυτην. Η αποφασιστικη τους σπουδαιοτητα εγκειται: (α) στην εγκαθιδρυση της αμεσης δημοκρατιας, μ’ αλλα λογια της αληθινης πολιτικης ισοτητας (της ισοτητας ως προς την εξουσια). (β) στο ριζωμα τους σε συγκεκριμενες συλλογικοτητες (που δεν ειναι αναγκαιο να ειναι μονο των ‘‘εργοστασιων’’) (γ) στα σχετικα αιτηματα τους για αυτοδιαχειριση και για καταργηση των νορμων εργασιας…

… Αν μιλω για ‘‘αυτονομα’’ μαζικα οργανα, δεν ειναι μονον επειδη πχ, δεν υπακουουν σε ατομα, σε κομματα ή σε ‘‘κυβερνηση’’. Τα ονομαζω ετσι διοτι και καθοσον δεν δεχονται την καθιδρυμενη θεσμιση της κοινωνιας. Αυτο σημαινει, ειδικοτερα: πρωτον οτι αρνουνται καθε νομιμοτητα σε μια εξουσια που δεν πηγαζει απ’ αυτα τα ιδια· και δευτερον, οτι αποκρουουν στους κολπους τους τη διαιρεση αναμεσα σ’ εκεινους που αποφασιζουν και σ’ εκεινους που εκτελουν…

…η ‘‘πολιτικη’’ αντιπροσωπευση τεινει να ‘‘διαπαιδαγωγησει’’… [να εθισει] τους ανθρωπους στην πεποιθηση οτι δεν μπορουν να διαχειριζονται τα προβληματα της κοινωνιας, οτι υπαρχει μια ειδικη κατηγορια ανθρωπων προικισμενων με την ειδικην ικανοτητα να ‘‘κυβερνουν’’. Η διαρκης αντιπροσωπευση παει μαζι με την ‘‘πολιτικη ως επαγγελμα’’. Συντελει ετσι στην πολιτικη απαθεια, κι αυτη, με τη σειρα της, μεγαλωνει μεσα στο πνευμα των ανθρωπων το χασμα αναμεσα στην εκταση και στην πολυπλοκοτητα των κοινωνικων προβληματων και στην ικανοτητα τους να καταπιαστουν μ’ αυτα…

…Στην οργανωση του Συμβουλιου, ολες οι αποφασεις πρεπει κατ’ αρχην να λαμβανονται, οποτε ειναι πρακτικως δυνατον, απο το συνολο των ενδιαφερομενων προσωπων, δηλαδη, απο τη γενικη συνελευση του ‘‘πολιτικου σωματος’’ (ειτε προκειται για εργοστασιο, για διοικηση, για πανεπιστημιο ή για συνοικια). Μια ομαδα αντιπροσωπων εξασφαλιζει την εφαρμογη των αποφασεων της γενικης συνελευσης και τη συνεχεια της διαχειρισης που χωριζει τις συνοδους της συνελευσης. Οι αντιπροσωποι εκλεγονται, και ανακαλουνται διαρκως (εκτεθειμενοι καθε στιγμη σε ακαριαια ανακληση)… Το σημαντικο σημειο ειναι οτι η εξουσια του αποφασιζειν ανηκει στη γενικη συνελευση, η οποια μπορει να αναθεωρησει τις αποφασεις των αντιπροσωπων…

…ουτε η εξουσια της γενικης συνελευσης, ουτε το ανακλητο των αντιπροσωπων, ουτε η ευθυνη τους ενωπιον της συνελευσης, δεν ειναι πανακειες που ‘‘εγγυωνται’’ οτι ειναι αδυνατος ενας γραφειοκρατικος ή αλλος εκφυλισμος της επαναστασης. Η εξελιξη των Συμβουλιων, και καθε αλλου αυτονομου οργανισμου, και η μελλοντικη τους τυχη, εξαρτωνται απο την αυτο-κινητοποιηση και την αυτο-δραστηριοτητα των μαζων, απο το τί θα καμουν ή δε θα καμουν οι ανθρωποι, απο την ενεργο συμμετοχη τους στη ζωη των συλλογικων οργανων, απο τη θεληση τους να ριχνουν ολο τους το βαρος σε καθε στιγμη του processus: συζητηση, επεξεργασια, αποφαση, εφαρμογη και ελεγχο…

…Εκεινο που κρινεται εδω ειναι η ‘‘εξαλειψη του επαγγελματισμου’’ στην πολιτικη, η καταργηση της ως ειδικης και χωριστης σφαιρας δραστηριοτητας και αρμοδιοτητας· και, αντιστοιχα, η καθολικη πολιτικοποιηση της κοινωνιας σημαινει απλως οτι οι υποθεσεις της κοινωνιας ειναι, στην πραξη και οχι στα λογια, υποθεση ολων…




 

«Στα χρονια που θα ‘ρθουν, ολα τα προβληματα που εχουν βαρυνουσα σημασια συνοψιζονται σε τουτο: Ειστε υπερ ή κατα της δρασης και του προγραμματος των ουγγρων εργατων;» 1

Πρεπει να ζητησω συγγνωμη που παραθετω αποσπασμα απο δικο μου κειμενο. Ομως, μετα απο εικοσι χρονια περιοριζομαι σ’ αυτες τις λιγες γραμμες – και πιο επιμονα, πιο αγρια, ισως, απ’ οσο την εποχη που τις εγραφα. Και δεν ειναι ο,τι συντελεστηκε ―ή μαλλον ο,τι δεν συντελεστηκε― στην ‘‘σφαιρα των ιδεων’’ απο τοτε, δεν ειναι η σιωπη που περιβαλλει την ουγγρικη επανασταση του 1956 μεσα σ’ ολη πραγματι τη φιλολογια της ‘‘αριστερας’’, της ‘‘νεας αριστερας’’ και της ‘‘ακρας αριστερας’’, που θα μπορουσε ν’ αλλαξει τη σταση μου.

Στ’ αληθεια, αυτη η σιωπη ειναι ο αρκετα δυσοιωνος δεικτης και της ποιοτητας αυτης της φιλολογιας και των λανθανοντων κινητρων αυτων που εκλαμβανουν τον εαυτο τους για ‘‘επαναστατη’’. Και δεν ειναι υπερβολη να πουμε πως αυτη η σιωπη ειναι ενα απο τα σημαδια της κυριαρχιας των αντιδραστικων ιδεων στον συγχρονο κοσμο. Σημαινει οτι η σταλινικη γραφειοκρατια εξακολουθει, εστω και λιγοτερο αμεσα, να αποφασιζει ποια θεματα επιτρεπεται να συζητιουνται και ποια απαγορευεται. (Σημερα, οι κυριως αντιδραστικες ιδεες ειναι φυσικα οι ιδεες της γραφειοκρατιας – και οχι οι ιδεες του Ροναλντ Ρεηγκαν. Αλλωστε, χωρις πολλην αμφιβολια, ο Ρεηγκαν και ο Μπρεζνιεφ θα βρισκονταν συμφωνοι οσον αφορα στην Ουγγαρια).

Αυτονοητο πως δεν μπορουμε να εκτιμησουμε μονο μ’ αυτο το κριτηριο την πραγματικη συγκρουση και την πραγματικη επιδραση της ουγγρικης επαναστασης. Εναντι της ιδεολογικης καταστολης της αναμνησης των γεγονοτων του 1956 (και εδω πρεπει να παρουμε τη λεξη ‘‘καταστολη’’ (repression) με την ψυχαναλυτικη εννοια, που ειναι και η εννοια της λεξης στα αγγλικα, με την εννοια της ‘‘απωθησης’’), ειναι βεβαιο οτι η σημασια τους δεν επαψε να μεγαλωνει.

Αφηνοντας κατα μερος τις πιθανες υποχθονιες συνεπειες στις ανατολικες χωρες και στην ιδια την Ρωσια, δεν υπαρχει αμφιβολια οτι η πλατια διαδοση της ιδεας της αυτοδιαχειρισης κατα τις δυο τελευταιες δεκαετιες πρεπει να συσχετιστει με τις παραδειγματικες διεκδικησεις των ουγγρικων εργατικων Συμβουλιων. Επισης, δεν ειναι προφανως τυχαιο το οτι οι πιο πολλες οργανωσεις που εκθειαζουν την ‘‘αυτοδιαχειριση’’ (ιδιως τα ρεφορμιστικα κομματα και τα συνδικατα – μα δεν ειναι τα μονα) τηρουν σιγη για την Ουγγαρια και προτιμουν ν’ αναφερονται π.χ. στο πιο σεβαστο (και χωρις περιεχομενο) ‘‘μοντελο’’ της Γιουγκοσλαβιας. Χωριζοντας ετσι την ιδεα της αυτοδιαχειρισης απο την εξουσια των εργατικων Συμβουλιων και της καταστροφης της υφισταμενης ταξης, βρισκουν τον τροπο να παρουσιαζουν την αυτοδιαχειριση σαν ενα στοιχειο που θα μπορουσαμε να το προσθεσουμε απλως, χωρις πολλα δακρυα, στο σημερινο συστημα.

Δεν ειναι λιγοτερο αληθεια, οτι η διαδοση αυτης της ιδεας υποσκαπτει τα θεμελια της κυριαρχιας της γραφειοκρατιας· και τιποτα δεν επιτρεπει να βεβαιωσουμε οτι οι ρεφορμιστες γραφειοκρατες θα καταφερουν να την κανουν απλο διακοσμητικο στοιχειο της κατεστημενης ταξης.

Μιλησα για τη σιωπη που περιβαλλει εδω και χρονια την ουγγρικη επανασταση. Η βιβλιογραφια η σχετικη με τα γεγονοτα του 1956 στην Ουγγαρια υπολογιζεται σημερα σε πολλες χιλιαδες τομους. Μα προκειται στην ουσια για γραπτα ειδικων, προορισμενα για ειδικους. Εκεινο που φανερωνουν, ειναι πιο πολυ η τεραστια επεκταση της αγορας της παιδειας, του γραψιματος και των εκδοσεων παρα η πραγματικη αναγνωριση της επαναστατικης σημασιας του 1956. Κατα τις δεκαετιες μετα το 1789 ή το 1917, ειδαμε να εκδιδονται ελαχιστα κειμενα ‘‘πανεπιστημιακα’’ ή ‘‘επιστημονικα’’ για τη γαλλικη και τη ρωσικη επανασταση.

Αλλα βρεθηκαμε μπροστα σε μια ασυνηθιστη εμφανιση ολο και περισσοτερο πολιτικων κειμενων σχετικα μ’ αυτες. Εγραφαν για να παρουν θεση: ηταν υπερ ή κατα. Οσοι ηταν υπερ εβλεπαν τα γεγονοτα της Γαλλιας και της Ρωσιας ως παραδειγμα, καλουσαν τους συμπατριωτες του να δρασουν οπως ο λαος του Παρισιου ή οι εργατες του Πετρογκραντ, και προσπαθουσαν να εξηγησουν και να υπερασπισουν τη δραση των επαναστατων εναντιον των αντιδραστικων ιδεολογων της εποχης τους.

Βεβαια, η γαλλικη και η ρωσικη επανασταση υπηρξαν ‘‘νικηφορες’’ (αν και για λιγο), και η ουγγρικη επανασταση ‘‘ηττηθηκε’’ (μονολοτι αυτη η ηττα οφειλεται μονο στην καταληψη της χωρας απο τον ισχυροτερο στρατο του κοσμου). Αλλα το 1871 και η Κομμουνα του Παρισιου ειχε τσακιστει κι αυτη, ομως αυτο δεν εμποδισε τους επαναστατες, επι μισον αιωνα απο τοτε, κι ακομα και σημερα, να εξαίρουν το παραδειγμα της και να συζητουν τα διδαγματα της. Το οτι ο ρωσικος στρατος συνετριψε την ουγγρικη επανασταση, αυτο εξηγει ισως τη μικρη απηχηση που ειχε στα λαϊκα στρωματα, οχι ομως τη συστηματικη σιωπη των ‘‘επαναστατων’’ και των ‘‘αριστερων διανοουμενων’’. Ή μηπως οι ιδεες θα επαυαν ν’ αληθευουν και να ισχυουν οταν τα ρωσικα αρματα βαλθουν να πυροβολουν εναντιον τους;

Τα πραγματα, ωστοσο, γινονται πιο ξεκαθαρα, οταν εξετασουμε το περιεχομενο, το νοημα και τα αναγκαια επακολουθα της ουγγρικης επαναστασης. Μπορουμε τοτε να καταλαβομε αυτη η σιωπη τί ακριβως σημαινει: αμεση συνεπεια του ριζοσπαστικου χαρακτηρα αυτης της επαναστασης και αποπειρα να σβησουν τη σημασια της και την αναμνηση της.

Η συγχρονη κοινωνια ειναι κοινωνια γραφειοκρατικου καπιταλισμου. Στη Ρωσια, στην Κινα και στις αλλες χωρες που περνιουνται για ‘‘σοσιαλιστικες’’ πραγματωνεται η πιο καθαρη, η πιο ακραια μορφη ―η ολοκληρωμενη μορφη― του γραφειοκρατικου καπιταλισμου. Η ουγγρικη επανασταση του 1956 ηταν η πρωτη και, ισαμε τωρα, η μονη ολοκληρωμενη επανασταση εναντιον του ολοκληρωμενου γραφειοκρατικου καπιταλισμου – η πρωτη που προαναγγελει το περιεχομενο και τον προσανατολισμο των μελλοντικων επαναστασεων στη Ρωσια, στην Κινα και αλλου.

Δεκαετιες ολακερες οι ‘‘μαρξιστες’’, οι ‘‘αριστεροι διανοουμενοι’’, οι αγωνιστες κλπ. συζητουσαν ―και συνεχιζουν― για το αν ειναι σωστη ή οχι η σταλινικη πολιτικη, για τις αιτιες και την ακριβη ημερομηνια του ρωσικου ‘‘Θερμιδορ’’, για το βαθμο εκφυλισμου της ρωσικης επαναστασης, για τη κοινωνικη φυση των καθεστωτων της Ρωσιας και της ανατολικης Ευρωπης (Εκφυλισμενα εργατικα κρατη; Εκφυλισμενα μη εργατικα κρατη; Σοσιαλιστικα κρατη με καπιταλιστικες παραμορφωσεις; Καπιταλιστικα κρατη με σοσιαλιστικες παραμορφωσεις;).

Οι εργατες και η ουγγρικη νεολαια πηραν τα οπλα, και βαλανε με την πραξη τους τελεια και παυλα σ’ αυτες τις συζητησεις. Αποδειξανε με τις πραξεις τους οτι η διαφορα μεταξυ εργατων και του ‘‘εργατικου κρατους’’ ειναι η διαφορα μεταξυ ζωης και θανατου· και οτι προτιμουσαν να πεθανουν πολεμωντας το ‘‘εργατικο κρατος’’ παρα να ζουνε ως εργατες κατω απο το ‘‘εργατικο κρατος’’.

Οπως ο μερικως γραφειοκρατικος καπιταλισμος της Δυσης, ετσι και ο ολοκληρωμενος γραφειοκρατικος καπιταλισμος της Ανατολης ειναι γεματος αντιφασεις και ξεσχιζεται απο διαρκη κοινωνικη συγκρουση. Αυτες οι αντιφασεις, αυτη η συγκρουση, παιρνουν περιοδικως οξεια μορφη, και το συστημα βαδιζει προς μιαν ανοιχτη κριση. Ή η πιεση του πληθυσμου, που υφισταται την εκμεταλλευση και την καταπιεση, μπορει να φτασει ως την εκρηξη. Ή, πριν γινει αυτο, η κυριαρχουσα γραφειοκρατια μπορει να δοκιμασει να καμει στον εαυτο της μερικες ‘‘μεταρρυθμισεις’’.

Οι τομεις οπου αντιφασεις και συγκρουση ειναι πιο εκδηλες και πιο πιεστικες ειναι φυσικα οι τομεις της ‘‘οικονομιας’’ και της ‘‘πολιτικης’’. Σχεδον διαρκες οικονομικο χαος, συμφυες με το γραφειοκρατικο ‘‘σχεδιασμο’’ (που, βαθυτερα, εχει τις ριζες του στη συγκρουση που γνωριζει αδιαλειπτως η παραγωγη), 2 και πανταχου παρουσα πολιτικη καταπιεση εμφανιζονται ως οι πιο ανυποφορες οψεις του ολοκληρωτικου γραφειοκρατικου καπιταλισμου. Οψεις, φυσικα, παρα πολυ αλληλοεξαρτωμενες και αλληλοπροσδιοριζομενες – και ειναι και οι δυο το αναγκαιο προϊον της κοινωνικης δομης του συστηματος.

Πραγματι, οσο αφανταστο και αν ειναι δυνατον να φανει, το συνολο της διεθνους ‘‘αριστερας’’ δε φαινεται να βλεπει εδω παρα μονο δευτερευουσες ελλειψεις και αδυναμιες που μπορουν να βελτιωθουν. Ετσι που οι ‘‘μεταρρυθμισεις’’ που θα τις εξαλειψουν, διατηρωντας αθικτη την ουσια του συστηματος, (νεα μεταμορφωση του τετραγωνισμου του κυκλου), γινονται ευμενως δεκτες στη Δυση απο τους υποψηφιους – γραφειοκρατες και τους φανερους ή μεταμφιεμενους ιδεολογους τους (‘‘σοσιαλιστες’’· ‘‘αιρετικους’’ ή και ‘‘ορθοδοξους’’, σημερα, κομμουνιστες, στην Ιταλια, στη Γαλλια κλπ.· τροτσκιστες· ‘‘προοδευτικους’’ δημοσιογραφους· διαφορων τυπων συνοδοιπορους διανοουμενους απο χτεσινους υπαρξιστες φιλοσοφους οπως ο Σαρτρ και η ομαδα των Temps Modernes, ισαμε σημερινους ‘‘ριζοσπαστες οικονομολογους’’ οπως ο Nουτι κλπ.).

Δεν ειναι δυσκολο να καταλαβουμε γιατι και πως αυτοι οι αλλοκοτοι ομοτραπεζοι βρεθηκαν λιγο πολυ ομοφωνοι στην υποστηριξη τους προς τον Γκομουλκα το 1956-57 και στην ‘‘αντιθεση’’ τους για την εισβολη στην Τσεχοσλοβακια το 1968, ενω για ο,τι αγγιζει την ουγγρικη επανασταση, επιδοθηκαν σε επαισχυντες συκοφαντιες (‘‘κομμουνιστες’’), επιδοκιμασαν την τελικη εισβολη (Σαρτρ), ειδανε αφ’ υψηλου τις ‘‘σπασμωδικες’’, ‘‘στοιχειωδεις’’ και ‘‘αυθορμητες’’ ενεργειες των ουγγρων εργατων (Μαντελ), ή καταφυγανε στη σιωπη οσο πιο γρηγορα μπορουσαν.

Το 1956, ο πολωνικος λαος δεν πηρε τα οπλα. Παρολη την αναπτυξη τους και την ενεργητικοτητα τους, τα εργατικα Συμβουλια ποτε δεν ειχανε θεσει ρητα υπο αμφισβητηση την υφισταμενη δομη της εξουσιας. Το κομμουνιστικο κομμα καταφερε στην ουσια ―με τιμημα μια μικρη εκκαθαριση στις γραμμες του και με μερικες μεταθεσεις προσωπικου― να ελεγχει την κατασταση καθ’ ολη την κρισιμη περιοδο, και να καταπνιξει ετσι στο τελος, το μαζικο κινημα. 3

Τα πραγματα ηταν ακομα πιο ξεκαθαρα στην Τσεχοσλοβακια το 1968 – και οι διαμαρτυριες της ‘‘αριστερας’’ ακομα πιο θορυβωδεις. Γιατι, σ’ αυτην την περιπτωση, βλεπετε, δεν υπηρχε κανενας κινδυνος: Πραγματι, κανενα σημαδι αυτονομης δραστηριοτητας των μαζων. Η νεα διευθυνση του Κ.Κ. ζητουσε να εισαγαγει καποιες ‘‘δημοκρατικες’’ μεταρρυθμισεις και αποκεντρωση της οικονομιας ως ενα βαθμο.

Αυτονοητο πως ο λαος δεν μπορουσε παρα να ευνοει αυτα τα μετρα. Μια μεταρρυθμιση που ερχεται εκ των ανω, και με την υποστηριξη του λαου, τι θαυμαστο ονειρο για τους σημερινους ‘‘επαναστατες’’. Οπως ελεγε ο Mαντελ, αυτο θα ‘‘επετρεπε σε εκατομμυρια προλεταριους να ταυτιστουν και παλι με το εργατικο Κρατος’’. Σε παρομοιες περιπτωσεις προφανως συγχωρειται να μεμφεται κανεις τα ρωσικα αρματα.

Στην Ουγγαρια ομως, το κινημα των μαζων ηταν τοσο ισχυρο και τοσο ριζοσπαστικο που μεσα σε λιγες μερες εκαμε κυριολεκτικα σκονη και το Κ.Κ. και ολακερο τον κρατικο μηχανισμο. Ουτε καν ‘‘δυαδικη εξουσια’’: Ο,τι υπηρχε ως εξουσια ηταν στα χερια της ενοπλης νεολαιας και των εργατικων Συμβουλιων. Το ‘‘Προγραμμα’’ 4 των εργατικων Συμβουλιων ηταν απολυτως ασυμβιβαστο με τη διατηρηση της γραφειοκρατικης δομης της κοινωνιας. Αξιωνε την αυτοδιαχειριση των επιχειρησεων, να καταργηθουν οι νορμες εργασιας, την δραστικη μειωση των ανισοτητων στους μισθους, το προσταγμα στις γενικες αποψεις του σχεδιασμου, τον ελεγχο στη συνθεση της κυβερνησης, και καινουργιο προσανατολισμο της εξωτερικης πολιτικης. Και ολα τουτα συνομολογηθηκαν και διατυπωθηκαν καθαρα στο διαστημα μερικων ημερων.

Σ’ αυτο εδω το κειμενο θα ηταν γελοια ακαιρο να τονιζαμε οτι το ταδε σημειο αυτων των διεκδικησεων ηταν ‘‘σκοτεινο’’ και το δεινα ‘‘ανεπαρκες’’. Αν οι φονιαδες του Κρεμλινου δεν συντριβανε την επανασταση, η αναπτυξη της θα εφερνε υποχρεωτικα τις αναγκαιες ‘‘διευκρινισεις’’ και ‘‘βελτιωσεις’’· τα Συμβουλια και ο λαος θα ειχαν αποδειξει ή οχι οτι μπορουσαν να βρουνε μεσα τους την ικανοτητα και την δυναμη να δημιουργησουν μια καινουργια δομη εξουσιας και μια καινουργια θεσμιση της κοινωνιας.

Ταυτοχρονα, η επανασταση θα ελευθερωνε, θα αποδεσμευε ολες τις δυναμεις και ολες τις τασεις του ουγγρικου εθνους. Η ελευθερια του λογου και της οργανωσης για ολους, οποιεσδηποτε και αν ειναι οι ιδιαιτερες πολιτικες γνωμες του καθενος, θεωρηθηκε αμεσως αυτονοητη. Και ηταν αυτονοητο επισης το οτι οι διαφοροι εκπροσωποι της ‘‘προοδευτικης ανθρωποτητας’’ δεν μπορουσαν να το θεωρησουν ανεκτο αυτο το πραγμα. Στα ματια τους, η ελευθερια λογου και οργανωσης ηταν το σημαδι του ‘‘μη καθαρου’’, ‘‘ετεροκλητου’’, ‘‘συγκεχυμενου’’ χαρακτηρα της ουγγρικης επαναστασης – οταν δεν ειδαν σ’ αυτην κυνικα την ‘‘αποδειξη’’ οτι η επανασταση δεν ηταν παρα μια ‘‘συνωμοσια του ιμπεριαλισμου’’.

Θα μπορουσε κανεις να διερωτηθει γιατί ο καπιταλιστικος ιμπεριαλισμος μπορει τον περισσοτερο καιρο να ανεχεται την ελευθερια του λογου, και γιατί ο ‘‘σοσιαλιστικος’’ ιμπεριαλισμος δεν μπορει να την ανεχθει ουτε μια στιγμη. Αλλα ας αφησομε στην ακρη το προβλημα της ελευθεριας καθαυτο.

Ποια ειναι η ιστορικη και κοινωνιολογικη σημασια αυτου του εκτακτου πολλαπλασιασμου κομματων, οργανωσεων κλπ, μεσα σε λιγες μερες; Ειναι ακριβως αυτο: εγινε μια αυθεντικη επανασταση. Παρομοιος πολλαπλασιασμος, ενω ταυτοχρονα εκφραζονται με ολες τις παραλλαγες τους οι αντιστοιχες ιδεες, ειναι, πραγματι, το διακριτικο σημα της επαναστασης.

Αν αναγνωριζουμε επανασταση στα γεγονοτα του 1956 στην Ουγγαρια, ειναι οχι παρα, αλλα λογω ακριβως αυτης της απεριοριστης εκφρασης των πολιτικων τασεων, αυτου του ‘‘χαοτικου’’ (για τους γραφειοκρατες και τους φιλισταιους) χαρακτηρα της κοινωνικης εκρηξης. Ειναι κοινος τοπος ―ή μαλλον θα επρεπε να ειναι― το να πουμε πως μια αληθινη επανασταση ειναι παντοτε εθνικη: ολοι οι τομεις, ολα τα στρωματα ενος εθνους αφηνουν την παθητικοτητα τους και την κομφορμιστικη υποταγη τους στην παλαια ταξη. Ολοι προσπαθουν να παρουν ενεργο μερος στο γκρεμισμα της και στην διαμορφωση μιας νεας ταξης.

Η κοινωνια ολακερη, καταπιεσμενη ισαμε τοτε, αδραχνει τη δυνατοτητα να εκφραζεται, ο καθενας σηκωνεται και βροντοφωναζει τις ιδεες και τις διεκδικησεις του. (Το οτι εμεις μπορει να αποδοκιμαζουμε πολλες απ’ αυτες, και να το λεμε το ιδιο μεγαλοφωνα, ειναι ενα εντελως διαφορετικο θεμα). Αυτο εγινε μετα το 1789, κατα τη γαλλικη επανασταση, και μετα το Φεβρουαριο του 1917, κατα τη ρωσικη επανασταση. (Ειναι παρα πολυ πιθανο οτι οι κριτικοι της ουγγρικης επαναστασης θα καταδικαζαν, με την προφαση της ‘‘μη καθαροτητας’’, της ‘‘συγχυσης’’ κλπ, και τον πολυ υποπτον, αφορητον κυκεωνα που προκαλεσαν οι δυο αλλες επαναστασεις).

Η επανασταση ειναι η κατασταση εκεινη υπερθερμανσης και τηξης της κοινωνιας, που συνοδευει τη γενικη κινητοποιηση ολων των κατηγοριων και ολων των στρωματων και την κατεδαφιση ολων των κατεστημενων φραγμων. Αυτο το χαρακτηριστικο γνωρισμα ειναι που κανει κατανοητη την εκτακτη απελευθερωση και τον εκτακτο πολλαπλασιασμο του δημιουργικου δυναμικου της κοινωνιας κατα τις επαναστατικες περιοδους, το σπασιμο των επαναλαμβανομενων κυκλων της κοινωνικης ζωης – και το ξαφνικο ανοιγμα της ιστοριας.

Η ουγγρικη επανασταση, παρα τη μικρη της ζωη, εθεσε κατ’ αρχην τις οργανωτικες μορφες και τα κοινωνικα νοηματα που δηλωνουν μια κοινωνικοϊστορικη θεσμικη δημιουργια. Η πηγη αυτης της δημιουργιας ηταν η δραστηριοτητα του ουγγρικου λαου: διανοουμενων, φοιτητων, εργατων. ‘‘Θεωρητικοι’’ και ‘‘πολιτικοι’’, ακριβως λογω της ιδιοτητας τους, αντι να συμβαλουν εστω και στο ελαχιστο, συνεχισαν να προσφερουν στο λαο απατη και φενακισμο. Βεβαια, οι διανοουμενοι επαιξαν σημαντικο θετικο ρολο γιατι, πολλους μηνες πριν απο την τελικη εκρηξη, καταπιαστηκαν (στον Κυκλο Petofi και αλλού) να καταρριψουν τους ‘‘πολιτικους’’, ‘‘ιδεολογικους’’ και ‘‘θεωρητικους’’ παραλογισμους που επετρεπαν στη σταλινικη γραφειοκρατια να παρουσιαζει την ολοκληρωτικη δικτατορια της σαν ‘‘λαϊκη δημοκρατια’’, σαν ‘‘σοσιαλισμο’’.

Αν επαιξαν αυτο το ρολο, αυτο το πετυχαν οχι ‘‘κομιζοντας στο λαο’’ μια καινουρια, ετοιματζιδικη ‘‘αληθεια’’, αλλα καταγγελλοντας θαρραλεα τις παλιες ψευτιες γι’ αυτο που ηταν. Κατα την αυτονομη δραστηριοτητα του, και με τη βοηθεια της, ο λαος δημιουργησε νεες θετικες αληθειες. Τις ονομαζω θετικες, γιατι ενσαρκωνονται σε πραξεις και σε οργανωτικες μορφες με προορισμο οχι μονο ν’ αγωνιστουν εναντιον της καταπιεσης και της εκμεταλλευσης της γραφειοκρατιας, αλλα επισης και προπαντος να υπηρετησουν νεες μορφες οργανωσης της κοινωνικης ζωης, στη βαση νεων αρχων.

Αυτες οι αρχες συνεπαγονται ριζικη ρηξη με τις κατεστημενες κοινωνικες δομες (στην Ανατολη οσο και στη Δυση) και, απ’ τη στιγμη που διατυπωνεται ρητα, καθιστουν χωρις νοημα τη ‘‘θεωρια’’ και την κληρονομημενη πολιτικη ‘‘φιλοσοφια’’. Αυτο, με τη σειρα του, ανατρεπει την πατροπαραδοτη σχεση μεταξυ ‘‘θεωριας’’ και ‘‘πραξης’’ καθως και μεταξυ ‘‘θεωρητικων’’ και απλων ανθρωπων. Στην ουγγρικη επανασταση ―οπως και στα αλλα προηγουμενα ιστορικα παραδειγματα― βρισκομε μια καινουρια αφετηρια, μια καινουργια πηγη, που μας αναγκαζει να στοχαστουμε εκ νεου πανω στο προβλημα της πολιτικης ―δηλαδη της συνολικης θεσμισης της κοινωνιας― στο συγχρονο κοσμο, και μας δινει ταυτοχρονα μερικα απο τα οργανα αυτου του στοχασμου.

Εδω θ’ ακουσομε ισως διαφορους θορυβους και διαμαρτυριες εναντιον του ‘‘αυθορμητισμου’’ και δη της ‘‘σκοταδιστικης δημαγωγιας’’. Ας ριξομε μια ματια, πριν απαντησομε σ’ αυτα, στη συμβολη ορισμενων διασημων πολιτικων και θεωρητικων πριν απο τα γεγονοτα του 1956 ή κατα τη διαρκεια τους.

Ας παρομε π.χ. τον Γκ. Λουκατς. Ιδου ασφαλως ενας απο τους σπανιους αληθινα δημιουργικους μαρξιστες θεωρητικους που εχουν φανει απο τον καιρο του Μαρξ. Ε λοιπον, αυτος τί εκαμε; Απο το 1924 (περιπου) ως το 1956, καλυψε στον ιδεολογικο τομεα τον Σταλιν και τον σταλινισμο, τις δικες της Μοσχας, το Γκουλαγκ, το ‘‘σοσιαλιστικο ρεαλισμο’’ και ο,τι εγινε στην Ουγγαρια απο το 1945· εφαρμοσε διαδοχικα τις εντολες του Ζηνοβιεφ, του Μπουχαριν, του Ζνταντοφ, του Ρεβε κλπ. Και το εκανε εν πληρει επιγνωσει – γιατι ηξερε τοσο τα γεγονοτα οσο και το μαρξισμο, ‘‘την επαναστατικοτερη αντιληψη που παρηγαγε ποτε η ιστορια’’. 5

Ποτε τολμησε να μισοϊδει το φως; Οταν οι μαζες αυθορμητα ξεσπασανε εναντιον των συνεπειων της θεωρητικης του διδασκαλιας. Ενω περασε τη ζωη του επικαλουμενος τη List der Vernunft (το πολυμηχανο του νου) εγινε η ακρα προσωποποιηση της Unlist der brossen Vernunft (τυφλωση του κοινου ‘‘νου’’).

Ας παρομε τωρα την περιπτωση του Ιμρε Ναγκυ, του ‘‘πολιτικου’’. Ποιά ηταν η βοηθεια του, τί εκανε με την ‘‘πολιτικη’’ του ικανοτητα εναντια στις υπουλες ψευτιες της ρωσικης γραφειοκρατιας; Βρηκε εστω και για μια στιγμη μεσα του τη διαυγεια να κατανοησει, και το θαρρος να διακηρυξει: ‘‘Οτι κι αν συμβει, μην πιστευετε ποτε τους Ρωσους – κατι ξερω που το λεω’’.

Οχι. Πελαγωσε· και δοκιμασε να ζητησει τη βοηθεια… των Ηνωμενων Εθνων! Η ιστορια δημιουργουσε τον εαυτο της, το αιματηρο δραμα της εξουσιας ηταν παρον, αυτουσιο: αρματα και κανονια αντιμετωπιζαν τα χερια και τα γυμνα στηθια εκατομμυριων ανθρωπων. Και ο Ναγκυ, ο ‘‘πολιτικος’’, ο Realpolitiker, δεν μπορουσε να σκεφτει τιποτε αλλο παρα μονο τα Ηνωμενα Εθνη, αυτο το απαισιο γκινιολ, οπου οι κακουργοι της Μοσχας και της Ουασιγκτον επιτιθενται ο ενας εναντιον του αλλου στους δημοσιους λογους τους, και συμφωνουν για τις βρωμικες κομπινες τους στους διαδρομους.

Αυτη ηταν η παραγωγη των επαγγελματιων της θεωριας και της πολιτικης, μη αυθορμητο ειδος, συνειδητο, σοφο και υψηλης ειδικευσης. Οι μη-επαγγελματιες, αυτοι παρηγαγαν μια ριζικη επανασταση – που δεν την προβλεψε, που δεν την προετοιμασε, που δεν την οργανωσε οποιοσδηποτε, αρα ‘‘αυθορμητη’’ οπως ολες οι επαναστασεις της ιστοριας.

Ο ουγγρικος λαος δεν ενηργησε ‘‘αυθορμητα’’ με την εννοια που ενα μωρο κλαιει ‘‘αυθορμητα’’ οταν ποναει. Ενηργησε βασει της κοινωνικης και ιστορικης πειρας του, και ετσι εκαμε κατι.

Οταν αυτος που περιβαλλεται το γελοιο τιτλο του ‘‘θεωρητικου’’ ή του ‘‘επαναστατη’’ παρατηρει αφ’ υψηλου αυτο που ονομαζει ‘‘αυθορμητισμο’’, νά ποιο αξιωμα κρυβει μεσα στο κεφαλι του: αδυνατον αυτος ο οχλος να μπορει ποτε να μαθει το παραμικρο για τη ζωη του, να βγαλει καποιο συμπερασμα καπως σοβαρο, να περασει απο το ‘‘δυο και δυο’’ στο ‘‘τεσσερα’’ – αδυνατον, προπαντος, να βαλει μπρος νεες ιδεες και ν’ αναζητησει τις δικες του λυσεις στα δικα του προβληματα. Δεν χρειαζεται να υπογραμμισουμε την ουσιαστικη ταυτοτητα αυτου του αξιωματος με τα θεμελιωδη δογματα σχετικα με τον ανθρωπο και την κοινωνια που ηταν τα δογματα των διευθυντικων ταξεων εδω και χιλιαδες χρονια.

Εδω κρινω αναγκαια μια μεγαλη παρενθεση. Δεν ειναι δυνατον παρα να κανει εντυπωση το οτι οι ‘‘μαρξιστες’’ και οι ‘‘αριστεριστες’’ επιμενουν να σπαταλουν τον καιρο και την ενεργητικοτητα τους γραφοντας χωρις τελειωμο για τη σχεση μεταξυ του ‘‘Πρωτου Βιβλιου’’ και του ‘‘Τριτου Βιβλιου’’ του Κεφαλαιου, σχολιαζοντας και δινοντας νεες ερμηνειες στο ταδε ή στο δεινα σχολιο για τον Μαρξ, που εκανε ο ταδε ή ο δεινα ερμηνευτης του, υπομνηματιζοντας χωρις να κουραζονται βιβλια, χωρις σχεδον ποτε να λογαριαζουν την αληθινη ιστορια, την πραγματικη δημιουργια μορφων και νοηματων στη δραστηριοτητα και με τη δραστηριοτητα των ανθρωπων. Ακομα μια φορα η ιστορια αναγεται γι’ αυτους στην ιστορια των ιδεων – ειδικοτερα στην ιστορια ενος πολυ μικρου αριθμου ιδεων. Μια απο τις συνεπειες αυτου ειναι οτι η ιστορια τεινει να ειναι ολο και λιγοτερο κατανοητη.

Γιατι η ιστορια δεν ειναι απλως ο καταλογος των ιστορικων ‘‘γεγονοτων’’. Αυτο που λογαριαζεται, απο επαναστατικη αποψη, ειναι η ερμηνεια αυτων των γεγονοτων, που δεν μπορουμε να την αφησομε στους ιστορικους του πανεπιστημιακου establishment. Αυτη η ερμηνεια ειναι βεβαια λειτουργια των ‘‘θεωρητικων ιδεων’’ και του πολιτικου προταγματος του ερμηνευτη. Αλλα ειναι ο οργανικος δεσμος αναμεσα στα εξης τρια στοιχεια: το προταγμα, τις ιδεες και την αναγνωριση της πραγματικης ιστοριας ως πηγης (και οχι ως υλικου νεκρου), κι αυτο ειναι που αποτελει την ειδοποιο διαφορα της εργασιας ενος επαναστατη διανοουμενου και το μονο που χαρακτηριζει τη ριζικη ρηξη της με την πατροπαραδοτη και επικρατουσα αντιληψη της ‘‘θεωρητικης εργασιας’’. Λοιπον σημερα αυτος ο δεσμος βρισκεται πραγματι κομμενος στο 99% της φιλολογιας της ‘‘αριστερας’’.

Μα αυτο που συζητουμε εδω, παει πραγματι πολυ πιο μακρια. Γιατι προταγμα και ιδεες εχουν τη ριζα τους στην πραγματικη ιστορια, στη δημιουργικη δραστηριοτητα των ανθρωπων στη συγχρονη κοινωνια. Το επαναστατικο προταγμα δεν ειναι η λογικη συνεπεια μιας σωστης θεωριας. Σ’ αυτον τον τομεα οι διαδοχικες θεωριες ειναι μαλλον δοκιμες γενικης διατυπωσης αυτου που η μαζα των ανθρωπων ―των εργατων, πρωτα πρωτα, επειτα των γυναικων, των σπουδαστων, των εθνικων μειονοτητων κλπ― εκφραζουν εδω και δυο αιωνες στην παλη τους εναντιον των κατεστημενων θεσμων της κοινωνιας – ειτε στις επαναστασεις, στο εργοστασιο, ή στην καθημερινη ζωη τους.

‘‘Ξεχνωντας’’ το αυτο, ο ‘‘επαναστατης’’ διανοουμενος μπαινει σε μια γελοια αντιφαση. Διακηρυσσει οτι η θεωρια του του επιτρεπει να καταλαβαινει, και μαλιστα να κρινει, την ιστορια ― και φαινεται ν’ αγνοει οτι η ουσιαστικη πηγη αυτης της θεωριας ειναι η ιστορικη δραστηριοτητα του λαου στο παρελθον. Ετσι κατανταει τυφλος μπροστα σ’ αυτη τη δραστηριοτητα ετσι οπως εκδηλωνεται στο παρον – τυφλος π.χ. μπροστα στην ουγγρικη επανασταση.

Ας παμε ως την ακρη της παρατηρησης μας: ας παρομε το εργο του Μαρξ. Αν ηταν απλως και μονο μια ‘‘συνθεση’’ της γερμανικης κλασικης φιλοσοφιας, της αγγλικης πολιτικης οικονομιας και του γαλλικου ουτοπικου σοσιαλισμου, δεν θα ηταν παρα μια θεωρια μεταξυ πολλων αλλων. Αυτο που αποτελει τη διαφορα ειναι οι πολιτικες ιδεες που ενεπνεαν τον Μαρξ. Αλλα ποια ειναι η πηγη αυτων των ιδεων; Δεν υπαρχει, πραγματι, τιποτα εκει μεσα ―τιποτα, εν παση περιπτωσει, που να εχει ακομα καποιαν ανταποκριση και καποιαν αξια σημερα― που να μπορουμε να το αποδωσουμε στον ιδιο τον Μαρξ.

Στις ιδεες του, ολα ή σχεδον ολα εχουν την πηγη τους στο εργατικο κινημα οπως ηταν μεταξυ 1800 και 1840. Ολα ή σχεδον ολα φανταζουν ηδη ασπρα πανω σε μαυρο στην εργατικη φιλολογια αυτης της εποχης.6 Και ποια ειναι η μοναδικη καινουργια πολιτικη ιδεα που σταθηκε ικανος να συλλαβει ο Μαρξ μετα το Κομμουνιστικο Μανιφεστο; Ειναι η ιδεα της καταστροφης του μηχανισμου του Κρατους και της ‘‘δικτατοριας του προλεταριατου’’ – ‘‘διδαγμα’’ οπως υπογραμμιζει ο ιδιος, της Κομμουνας του Παρισιου· διδαγμα που ενσαρκωνεται στη δραστηριοτητα των παρισινων εργατων και, κατα πρωτο λογο, στην νεα μορφη θεσμου που δημιουργησαν: στην ιδια την Κομμουνα. Αυτη τη δημιουργια, ο Μαρξ, παρα τη θεωρια του και τη μεγαλοφυια του, δεν σταθηκε ικανος να την προβλεψει. Αλλα, οντας Μαρξ και οχι μαρξιστης, μπορεσε να την αναγνωρισει – εκ των υστερων. 7

Ας γυρισομε στην κυριως συζητηση μας. Τί θα μπορουσε να ειναι το ‘‘μη αυθορμητο’’ στο οποιο αντιτασσομε το αυθορμητο; Θα ηταν η ‘‘συνειδηση’’; Αλλα ποιος τολμαει να πει οτι οι ουγγροι εργατες πχ, ηταν μη συνειδητοι; Με ποια εννοια; Ηταν υπνοβατες, βρισκονταν υπο την επιδραση του LSD; Ή μηπως θα ηθελε να πει κανεις οτι δεν ηταν ‘‘αρκετα’’ συνειδητοι ή οχι συνειδητοι ‘‘με το σωστο τροπο’’; Αλλα τί ειναι ‘‘αρκετη’’ συνειδηση, ποιος ειναι ο ‘‘σωστος τροπος’’ να ειναι κανεις συνειδητος; Ο τροπος του κ. Mαντελ μηπως; Ή του κ. Σαρτρ; Ή μηπως προκειται για την απολυτη Γνωση; Γνωση τινος; Ειναι κανεις εδω γυρω που να ισχυριζεται οτι την αντιπροσωπευει; Και τί την κανει; Ξερουμε παντως τί την κανανε την δικη τους γνωση ο Καουτσκι και ο Λενιν.

Ή το αντιθετο του ‘‘αυθορμητου’’ βρισκεται στην οργανωση; Αλλα το ζητημα ειναι ακριβως ποιά οργανωση και οργανωση τίνος; Η ‘‘αυθορμητη’’ δραση των ουγγρων εργατων και του ουγγρικου λαου ηταν δραση που απεβλεπε στην οργανωση, και κατι παραπανω: ο αυθορμητισμος τους ηταν ακριβως αυτο, η αυτο-οργανωση του. Κι αυτο ειναι ακριβως εκεινο που ο γραφειοκρατης ψευτο‘‘θεωρητικος’’ απεχθανεται περισσοτερο απο καθετι: το οτι οι εργατες, αντι να περιμενουν, με παθητικον ενθουσιασμο, να ερθει να τους ‘‘οργανωσει’’, οργανωνονται μονοι τους σε εργατικα Συμβουλια.

Και πώς τους οργανωνει, οταν του δωσουν την ευκαιρια; Οπως το καμανε οι κυριαρχες ταξεις επι αιωνες στα εργοστασια και στο στρατο. Και τουτο, οχι μονον αν και οταν παρει την εξουσια, παρα απο πιο μπροστα: σ’ ενα μεγαλο συνδικατο π.χ. ή σ’ ενα ‘‘μπολσεβικικο κομμα’’, οπου οι εσωτερικες σχεσεις, απο τη δομη τους, τη μορφη τους και το περιεχομενο τους, αναπαραγουν απλως τη δομη της καπιταλιστικης κοινωνιας: ιεραρχια, διαιρεση σ’ ενα στρωμα διευθυνοντων και μια μαζα εκτελεστων, πεπλο ψευτο-‘‘γνωσης’’ ριγμενο πανω στην εξουσια μιας γραφειοκρατιας, που επανεκλεγει τον εαυτο της και διαιωνιζεται κλπ. -δηλαδη τη μορφη που ανταποκρινεται στην αναπαραγωγη και στη διαιωνιση της πολιτικης αλλοτριωσης (και κατα συνεπεια, της καθολικης αλλοτριωσης).

Αν το αντιθετο του ‘‘αυθορμητου’’, δηλ. της αυτοδραστηριοτητας και της αυτοοργανωσης ειναι η ετεροοργανωση ―απο τους πολιτικους, τους ‘‘θεωρητικους’’, τους ‘‘επαγγελματιες επαναστατες’’ κλπ― τοτε το αντιθετο του αυθορμητου ειναι ολοφανερα η αντεπανασταση ή η συντηρηση της υφισταμενης ταξης.

Η επανασταση ειναι ακριβως η αυτο-οργανωση του λαου. Απ’ αυτο και μονο προϋποθετει προφανως ενα ‘‘γιγνεσθαι-συνειδητο’’ των ουσιαστικων χαρακτηριστικων και μηχανισμων του καθιδρυμενου συστηματος, καθως και του ποθου και της θελησης να βρεθει μια καινουργια λυση του προβληματος της θεσμισης της κοινωνιας. (Ειναι σαφες π.χ. οτι η κατανοηση που ειχαν στην πραξη οι ουγγροι εργατες του κοινωνικου χαρακτηρα της γραφειοκρατιας ως ταξης εκμεταλλευτικης και καταπιεστικης και των ορων της υπαρξης της ηταν, απο θεωρητικη αποψη, απειρως ανωτερη απ’ ολες τις ψευτο-‘‘θεωρητικες’’ αναλυσεις που περιεχονται σε τριαντα χρονια τροτσκιστικη φιλολογια και στα πιο πολλα απo τα αλλα γραπτα ‘‘μαρξιστων της αριστερας’’.)

Αυτοοργανωση ειναι εδω αυτοοργανουσθαι και συνειδηση, συνειδητο-γιγνεσθαι· και στις δυο περιπτωσεις εχουμε ενα processus, οχι μια κατασταση. Οχι πως ο λαος ανακαλυψε επιτελους ‘‘τήν’’ καταλληλη μορφη κοινωνικης οργανωσης· αλλα ξεδιακρινει οτι αυτη η ‘‘μορφη’’ ειναι η δικη του δραστηριοτητα αυτοοργανωσης, σε συμφωνια με την κατανοηση της καταστασης και των σκοπων που θετει στον εαυτο του. Μ’ αυτην την εννοια, η επανασταση δεν μπορει παρα να ειναι ‘‘αυθορμητη’’ στην γεννηση της καθως και στην αναπτυξη της. Γιατι η επανασταση ειναι ρητη αυτοθεσμιση της κοινωνιας.

‘‘Αυθορμητο’’ δε σημαινει τιποτε αλλο εδω παρα την κοινωνικοιστορικη δημιουργικη δραστηριοτητα στην υψηλοτερη της εκφραση, τη δραστηριοτητα που εχει σκοπο την θεσμιση της ιδιας της κοινωνιας. Γι’ αυτο ολες οι επαναστατικες εκρηξεις των νεοτερων χρονων προσφερουν αδιαφιλονικητα παραδειγματα.

Καμμια ιστορικη δραση δεν ειναι ‘‘αυθορμητη’’ αν μ’ αυτο εννοουμε οτι θα ξεπηδουσε στο κενο, οτι θα ηταν απολυτως χωρις σχεση με τις συνθηκες, το περιβαλλον, το παρελθον. Και καθε μεγαλη ιστορικη δραση ειναι ακριβως αυθορμητη με την αρχικη σημασια αυτης της λεξης: spons, ‘‘πηγη’’. 8 Η ιστορια ειναι δημιουργια, που σημαινει: ξεπεταγμα εκεινου που δεν ειναι εγγεγραμμενο ηδη στις ‘‘αιτιες’’ του, στους ‘‘ορους’’ του κλπ, εκεινου που δεν ειναι επαναληψη ―ουτε με την αυστηρη εννοια, ουτε ως παραλλαγη του ηδη δεδομενου― εκεινου που ειναι, απεναντιας, θεση νεων μορφων και σχηματων, νεων σημασιων – δηλαδη αυτοθεσμιση. Για να το πουμε με ορους πιο αυστηρους, πιο πραγματιστικους, πιο μαθηματικους: αυθορμητο ειναι το υπερβαλλον του ‘‘αποτελεσματος’’ ως προς τις ‘‘αιτιες’’. 9

Οι ουγγροι εργατες εδρασαν με την πειρα τους, και η δραση τους υπηρξε επεξεργασια ―με τη λιγοτερο αγοραια σημασια της λεξης― αυτης της πειρας. Ομως αυτη η δραση δεν ηταν ‘‘αναγκαια’’ αντιδραση ή απαντηση, αιτιακα προσδιορισμενη, σε μια δεδομενη κατασταση – πολυ περισσοτερο, αυτη η επεξεργασια δεν ηταν το προϊον μιας ‘‘λογικης’’ διαδικασιας αφαιρεσης συμπερασμου, κλπ.

Εδω και μερικα χρονια, μιση ντουζινα χωρες της ανατολικης Ευρωπης ―και η ιδια η Ρωσια πολυ πιο μπροστα― γνωριζαν μια γενικη κατασταση ουσιαστικα ομοια με κεινην που θα δοκιμαζε κανεις να καταλογισει στην εκρηξη του 1956. Τουλαχιστον τα γεγονοτα της Ανατολικης Γερμανιας το 1953, της Πολωνιας το 1956 (και το 1970 και το 1976) της Τσεχοσλοβακιας το 1968 καθως και οι πιο περιορισμενες και λιγοτερο γνωστες εξεγερσεις στη Ρωσια (Νοβοτσερκασκ, π.χ.) ειναι η αποδειξη αυτης της ουσιαστικης ομοιοτητας.

Ωστοσο μονο στην Ουγγαρια αυτη η λαϊκη δραστηριοτητα εφτασε σ’ εκεινη την ενταση που ειναι ικανη να γεννησει μιαν επανασταση. Οτι η Ουγγαρια και ο λαος της εχει κατι το ιδιαιτερο, τιποτε πιο βεβαιο. Το ιδιο και καθε χωρα και καθε λαος. Ξερομε πως καθε ατομικη οντοτητα ειναι απολυτως μοναδικη και, απ’ αυτην την αποψη, απολυτως ομοια με τις αλλες. Οι ‘‘ιδιομορφιες’’ της ουγγρικης ιστοριας κλπ. δε μας βοηθουν καθολου οταν προσπαθουμε να εξηγησομε εξαντλητικα γιατι αυτη η ιδιαιτερη μορφη επαναστασης εγινε σ’ αυτην την ιδιαιτερη χωρα και αυτη την ιδιαιτερη στιγμη. 10

Μια συγκεκριμενη ιστορικη ερευνα μπορει προφανως να συμβαλει στο ‘‘να καμει κατανοητο’’ (εκ των υστερων, και δεν μπορουμε να ξεχασουμε τα ατελειωτα προβληματα που συνεπαγεται αυτη η ρητρα) ενα σημαντικο μερος της αλληλουχιας των γεγονοτων, των πραξεων των ανθρωπων και των αντιδρασεων τους κλπ. Δεν επιτρεπει ποτέ να πηδαμε απ’ αυτη την περιγραφη και απ’ αυτη τη μερικη κατανοηση των καταστασεων, κινητρων, δρασεων κλπ, στην ‘‘εξηγηση του αποτελεσματος’’.

Ετσι πχ, μπορει να πει κανεις: μια επανασταση εχει ‘‘αιτια’’ την εκμεταλλευση και την καταπιεση. Μα αυτα υπαρχουν εδω και αιωνες (και χιλιετιες). Λενε τοτε: πρεπει εκμεταλλευση και καταπιεση να φτασουν ως ενα ‘‘ακραιο σημειο’’. Αλλα ποιό ειναι αυτο το ‘‘ακραιο σημειο’’; Και μηπως δεν το φτασαμε αλλεπαλληλα, χωρις ν’ ακολουθησει καθε φορα επανασταση; Συνεχιζουν: αυτο το ‘‘ακραιο σημειο’’ εκμεταλλευσης και καταπιεσης πρεπει να συμπιπτει με μια ‘‘εσωτερικη κριση’’ των διευθυντικων ταξεων, με τη στειροτητα ή τη διαλυση του καθεστωτος. Αλλα τί περισσοτερο θελετε, απο αποψη στειροτητας και διαλυσης, απ’ ο,τι πραγματοποιηθηκε στις πιο πολλες χωρες της Ευρωπης μετα το 1918 ή μετα το 1945;

Τελος: οι μαζες πρεπει να εχουν φτασει σ’ ενα ικανοποιητικο επιπεδο συνειδησης και μαχητικοτητας. Και τί καθοριζει το επιπεδο συνειδησης και μαχητικοτητας των μαζων; Η επανασταση δεν εγινε, επειδη οι συνθηκες για μια επανασταση δεν ηταν ωριμες. Η πιο σημαντικη απ’ αυτες τις συνθηκες ειναι ενα επαρκες επιπεδο συνειδησης και μαχητικοτητας των μαζων. Επαρκες για τί; Μα, επαρκες για να καμει την επανασταση. Με λιγα λογια: Δεν εγινε επανασταση γιατι δεν εγινε επανασταση. Αυτη ειναι, στην περιπτωση μας, η τελευταια λεξη της ‘‘μαρξιστικης’’ (ή απλως ‘‘ντετερμινιστικης’’, ‘‘επιστημονικης’’) σοφιας. 11

Τα πραγματα ειναι ακομα πιο καθαρα οταν αντιμετωπιζομε οχι την ‘‘εξεγερση’’ ως εκρηξη και καταστροφη της παλαιας ταξης, αλλα την επανασταση ως αυτοοργανωμενη δραστηριοτητα που αποβλεπει στην θεσμιση μιας νεας ταξης. (Αυτη η διακριση ειναι, φυσικα, μια διαχωριστικη αφαιρεση). Μ’ αλλα λογια, οταν εξεταζομε το θετικο περιεχομενο αυτου που το ονομασα παραπανω επεξεργασια της πειρας.

Η παλαια κατασταση πραγματων, οσο αβασταχτη κι αν ηταν, θα μπορουσε να γεννησει μονο μια επι πλεον δοση καρτεριας, μια επιταση της θρησκοληψιας, ή το αιτημα για λιγο-πολυ ‘‘μετριοπαθεις’’ μεταρρυθμισεις. Αντι γι’ αυτο, το κινημα βραχυκυκλωσε ολες τις αλλες ‘‘λυσεις’’, και ο λαος βαλθηκε να πολεμησει και να πεθανει για τη γενικη ανοικοδομηση της κοινωνιας. Θα ηταν ζορικο εργο, για τον θεωρητικο που θα ηθελε ν’ αποδειξει πως ηταν η μονη ‘‘λογικη’’ και/ή ‘‘πρακτικως δυνατη’’ εκλογη για την Ουγγαρια του 1956. Πολλες χωρες στον κοσμο δωσανε, κι εξακολουθουν να δινουν αναριθμητα παραδειγματα για το αντιθετο. Το θετικο περιεχομενο της ‘‘απαντησης’’ ―συσταση εργατικων Συμβουλιων, διεκδικηση για αυτοδιαχειριση και καταργηση των νορμων εργασιας κλπ― δεν ηταν εξαγομενο ‘‘συλλογισμου’’. Δεν ηταν η εκλογη του ‘‘μονου δυνατου αλλου ορου του διλημματος’’ κλπ. Ηταν μια επεξεργασια που υπερεβη το δεδομενο (και ο,τι ειναι δεδομενο μαζι με το δεδομενο, συνεπεια του ή περιεχομενο του) και κατεληξε στο καινουριο.

Το οτι οι ριζες αυτου του καινουριου βυθιζονται μεσα σε μια βαθια και οργανικη σχεση με τις προγενεστερες δημιουργιες του εργατικου κινηματος και με το περιεχομενο αλλων φασεων της επανασταστικης δραστηριοτητας, αυτο δεν μειωνει τη σημασια του· το αντιθετο μαλιστα. Υπογραμμιζει το οτι η ουγγρικη επανασταση εγγραφεται στη σειρα των αγωνων που αποβλεπουν, εδω και διακοσια περιπου χρονια, σε μια ριζικη ανοικοδομηση της κοινωνιας. Σημαδευει στη δραστηριοτητα του ουγγρικου λαου μια νεα στιγμη της αναπτυξης του επαναστατικου προταγματος (projet) – και, ταυτοχρονα, βεβαιωνει οτι αυτες οι δημιουργιες εχουν μια σημασια που υπερβαινει, και μαλιστα κατα πολυ, τη στιγμη και τους ορους που προσιδιαζουν στη γεννηση τους.

Οι μορφες οργανωσης ―τα Συμβουλια― που δημιουργησαν οι ουγγροι εργατες ειναι του ιδιου τυπου με τις μορφες που δημιουργησαν παλαιοτερα και αλλου οι επαναστατες εργατες. Οι σκοποι και οι διεκδικησεις που διακηρυξαν αυτα τα Συμβουλια ευθυγραμμιζονται με οσα προβαλε ολοκληρη η ιστορια του εργατικου κινηματος ―ειτε προκειται για την ανοιχτη παλη, ειτε για τον ατυχο αγωνα που διεξαγεται μερα με τη μερα σε ολα τα εργοστασια της υδρογειου― ενω σε ορισμενα βασικα σημεια (αυτοδιαχειριση, καταργηση των νορμων εργασιας) εχουν χαρακτηρα πιο ρητο και πιο ριζικο.

Υπαρχει λοιπον στον συγχρονο κοσμο μια ενοτητα του επαναστατικου προταγματος. Αυτη την ενοτητα μπορουμε να την κανομε ‘‘πιο κατανοητη’’ δειχνοντας αυτο που ειναι ιστορικη κληρονομια και ιστορικη συνεχεια, αυτο που ειναι ομοιοτητα των συνθηκων ―ιδιαιτερα στη ζωη και στην εργασια― μεσα στις οποιες το κοινωνικο συστημα τοποθετει την εργατικη ταξη. Αλλα, ακομα μια φορα, οσο προσφοροι, οσο σημαντικοι κι αν ειναι αυτοι οι παραγοντες, δε θα μπορεσουν ποτε να μας δωσουν το συνολο των ‘‘αναγκαιων και επαρκων ορων’’ για την παραγωγη του περιεχομενου των ‘‘απαντησεων’’ του 1871, 1905, 1917, 1915, 1936-1937, 1956 – ή για την ελλειψη αναλογης παραγωγης σε αλλες περιπτωσεις. Γιατι αυτο που εχομε εδω δεν ειναι μια ‘‘αντικειμενικη’’ ενοτητα, μια ενοτητα ως ταυτοτητα μιας ταξης ‘‘αποτελεσματων’’ που προκυπτουν απο μια ταξη ‘‘ταυτων αιτιων’’ – παρα μια ενοτητα σε διαμορφωση, που τωρα γινεται, ενοτητα που κανει η ιδια τον εαυτο της (και, φυσικα, δεν εχει γινει ακομα): ενοτητα κοινωνικοϊστορικης δημιουργιας.

Χωρις να θελω να μειωσω τη σημασια πολλων αλλων πλευρων της ουγγρικης επαναστασης, θα ασχοληθω ουσιαστικα εδω με τη σημασια των εργατικων Συμβουλιων και με ορισμενους απο τους στοχους και τις διεκδικησεις τους. Εξεταζοντας αυτο που θεωρω οτι ειναι το δυναμει νοημα των Συμβουλιων και των διεκδικησεων τους, ερμηνευω (αυτο φυσικα κανει οποιοσδηποτε μιλαει γι’ αυτο το θεμα -ή για καθε αλλο). Ερμηνευω λειτουργωντας με τις δικες μου πολιτικες θεσεις και προοπτικες και με τις ιδεες που μπορεσα να φτασω. Ερμηνευω τα γεγονοτα της Ουγγαριας του 1956 που ειναι ‘‘ιδιομορφα’’ και ‘‘ακραια’’.

Παιρνω για γνωστο οτι σ’ αυτην την ‘‘ιδιομορφια’’ σ’ αυτο το ‘‘ακραιο’’ ειναι που μπορουμε καλυτερα να διακρινομε, μεσα απο το συννεφο του συνηθισμενου και του κοινου, τις καθαρες, συμπυκνωμενες, διαβρωτικες δυναμεις της παρουσας ιστορικης καταστασης. (Οπως αλλωστε ο Μαης του ’68 στη Γαλλια υπηρξε ‘‘ιδιομορφος’’ και ‘‘ακραιος’’ – και εξαιτιας αυτου ηταν οριακη κατασταση, νεες δυνατοτητες αποκαλυφτηκαν, ή μαλλον δημιουργηθηκαν κατα την πορεια των γεγονοτων του Μαη, και εξαιτιας αυτων των γεγονοτων.)

Τελος, τα γεγονοτα της Ουγγαριας δεν διαρκεσανε παρα μονο μερικες εβδομαδες. Λεω οτι αυτες οι εβδομαδες ―οπως και οι λιγες εβδομαδες της Κομμουνας του Παρισιου― δεν εχουν λιγοτερη σπουδαιοτητα και σημασια για μας απ’ οσο τρεις χιλιαδες χρονια ιστοριας της Αιγυπτου των Φαραω.

Και αν το λεω αυτο, ειναι γιατι φρονω πως ο,τι περικλειουν δυναμει τα ουγγρικα εργατικα Συμβουλια, στο σχηματισμο τους και στους σκοπους τους, ειναι η καταστροφη των κατα παραδοση, κληρονομημενων και θεσμισμενων κοινωνικων νοηματων, της πολιτικης εξουσιας, αφενος, και, αφετερου, της παραγωγης και της εργασιας – δηλαδη το σπερμα μιας νεας θεσμισης της κοινωνιας. Πραγμα που συνεπαγεται, ιδιαιτερα, ριζικη ρηξη με την κληρονομημενη φιλοσοφια οσον αφορα στην πολιτικη και την εργασια.

Τα εργατικα Συμβουλια γεννηθηκαν σχεδον παντου, και η επεκταση τους σ’ ολη τη χωρα ηταν υποθεση λιγων ωρων. Το οτι ειχαν χαρακτηρα προτυπου, δεν προκυπτει απ’ το οτι ηταν ‘‘εργατικα’’· δεν εξαρταται ουτε απο την ‘‘προλεταριακη συνθεση’’ τους ουτε απ’ το οτι γεννιουνταν μεσα σε ‘‘επιχειρησεις παραγωγης’’, ουτε ακομα απο τις εξωτερικες οψεις της ‘‘μορφης’’ Συμβουλιο καθαυτην. Η αποφασιστικη τους σπουδαιοτητα εγκειται: (α) στην εγκαθιδρυση της αμεσης δημοκρατιας, μ’ αλλα λογια της αληθινης πολιτικης ισοτητας (της ισοτητας ως προς την εξουσια)· (β) στο ριζωμα τους σε συγκεκριμενες συλλογικοτητες (που δεν ειναι αναγκαιο να ειναι μονο των ‘‘εργοστασιων’’)· (γ) στα σχετικα αιτηματα τους για αυτοδιαχειριση και για καταργηση των νορμων εργασιας.

Σ’ αυτα τα τρια σημεια διαπιστωνουμε μια προσπαθεια να καταργηθει η καθιδρυμενη διαιρεση της κοινωνιας και η ουσιαστικη διακριση μεταξυ των κυριων τομεων της συλλογικης δραστηριοτητας. Διακυβευεται εδω, οχι μονον η διαιρεση σε ‘‘ταξεις’’, αλλα και η διαιρεση σε ‘‘διευθυνοντες’’ και ‘‘διευθυνομενους’’ (που μια μορφη της ειναι η διαιρεση σε ‘‘αντιπροσωπους’’ και ‘‘αντιπροσωπευομενους’’)· η διαιρεση σε ξεχωριστη ‘‘κυβερνηση’’ ή μια στενη ‘‘πολιτικη’’ σφαιρα και, απ’ την αλλη, στο υπολοιπο της κοινωνικης ζωης, ιδιως στην ‘‘εργασια’’ ή στην ‘‘παραγωγη’’· η διαιρεση, τελος, σε αμεσα ενδιαφεροντα και καθημερινες δραστηριοτητες, και, απ’ την αλλη, σε ‘‘γενικη πολιτικη’’.

Η καταργηση της διαιρεσης και της ουσιαστικης διακρισης δεν σημαινει, φυσικα, την ελευση μιας αδιαφοριστης ‘‘ταυτοτητας’’ του καθενος και των παντων, μιας ‘‘ομογενους’’ κοινωνιας, κλπ. (Αυτο το διλημμα ―ή κοινωνια διηρημενη στη βαση του ανταγωνισμου, διαχωρισμενη με τον ενα ή τον αλλον τροπο, ή καθολικη ομοιογενεια και απουσια οποιουδηποτε διαφορισμου― ειναι ενα απο τα κρυμμενα αξιωματα της κληρονομημενης πολιτικης φιλοσοφιας. Ο Μαρξ το δεχτηκε κι αυτος, εχοντας την γνωμη οτι η καταργηση της κοινωνικης διαιρεσης, της εξουσιας του Κρατους, της πολιτικης κλπ. θα ειναι αποτελεσμα της ομοιογενειας της κοινωνιας που δημιουργει ο καπιταλισμος).

Η καταργηση της διαιρεσης και της διακρισης εμπεριεχει την αναγνωριση των διαφορών μεταξυ των τομεων της κοινοτητας (η αρνηση τους μεσω αφηρημενων γενικων εννοιων ―‘‘πολιτης’’, ‘‘προλεταριος’’, ‘‘καταναλωτης’’― απλως επαναβεβαιωνει τη διακριση που διαπερναει καθε ατομο) και απαιτει εναν αλλον τυπο αρθρωσης αυτων των τομεων.

Στην οργανωση του Συμβουλιου ολες οι αποφασεις πρεπει κατ’ αρχην να λαμβανονται, όποτε ειναι πρακτικως δυνατον, απο το συνολο των ενδιαφερομενων προσωπων, δηλαδη απο τη γενικη συνελευση του ‘‘πολιτικου σωματος’’ (ειτε προκειται για εργοστασιο, για διοικηση, για πανεπιστημιο ή για συνοικια). Μια ομαδα αντιπροσωπων εξασφαλιζει την εφαρμογη των αποφασεων της γενικης συνελευσης και τη συνεχεια της διαχειρισης των τρεχουσων υποθεσεων κατα το ενδιαμεσο διαστημα που χωριζει τις συνοδους της συνελευσης. Οι αντιπροσωποι εκλεγονται και ανακαλουνται διαρκως (εκτεθειμενοι καθε στιγμη σε ακαριαια ανακληση). Αλλα ουτε αυτο το διαρκως ανακλητο ουτε και η εκλογη των αντιπροσωπων δεν ειναι εδω αποφασιστικα. Άλλα μεσα (με τη σειρα, εκ περιτροπης πχ) θα μπορουσαν να υπηρετησουν τους ιδιους σκοπους. Το σημαντικο σημειο ειναι οτι η εξουσια του αποφασιζειν ανηκει στη γενικη συνελευση, η οποια μπορει να αναθεωρησει τις αποφασεις των αντιπροσωπων, και οτι οι αντιπροσωποι δεν εχουν παρα μια ‘‘εξουσια’’ υπολειματικη (residuel) δηλ. μια εξουσια που υπαρχει επειδη και μονον η γενικη συνελευση δεν μπορει να συνεδριαζει 24 ωρες το εικοσιτετραωρο.

Αυτη η εξουσια της γενικης συνελευσης σημαινει αμεσα την καταργηση της θεσμισμενης διαιρεσης της κοινωνιας σε ‘‘διευθυνοντες’’ και ‘‘διευθυνομενους’’. Καταργει ιδιως την επικρατουσα πολιτικη φενακη (που δεν ειναι παλαια, αλλα τυπικως συγχρονη), η οποια θελει τη δημοκρατια ισοδυναμουσα με την αντιπροσωπευση – γι’αυτο εννοουν προφανως την αντιπροσωπευση διαρκη. Οπου υπαρχει ανεκκλητη αναθεση (ακομα και αν ειναι τυπικως χρονικα περιορισμενη) της εξουσιας των ‘‘αντιπροσωπευομενων’’ στους ‘‘αντιπροσωπους’’, η αντιπροσωπευση ειναι μορφη πολιτικης αλλοτριωσης.

Αποφασιζω σημαινει αποφασιζω εγω ο ιδιος, οχι αποφασιζω ποιος θα αποφασιζει. Η νομικη μορφη των περιοδικων εκλογων απλως συγκαλυπτει αυτην την απαλλοτριωση. Δεν ειναι αναγκη να επαναλαβουμε εδω την πολυ γνωστη κριτικη των ‘‘εκλογων’’ στα υφισταμενα κοινωνικα και πολιτικα συστηματα. Χωρις αλλο, ενδιαφερει πιο πολυ να υπογραμμισομε ενα σημειο που γενικα το παραγνωριζουν: η ‘‘πολιτικη’’ αντιπροσωπευση τεινει να ‘‘διαπαιδαγωγησει’’ ―δηλαδη να ξεδιαπαιδαγωγησει―[να εθισει] τους ανθρωπους στην πεποιθηση οτι δεν μπορουν να διαχειριζονται τα προβληματα της κοινωνιας, οτι υπαρχει μια ειδικη κατηγορια ανθρωπων προικισμενων με την ειδικην ικανοτητα να ‘‘κυβερνουν’’. Η διαρκης αντιπροσωπευση παει μαζι με την ‘‘πολιτικη ως επαγγελμα’’. Συντελει ετσι στην πολιτικη απαθεια, κι αυτη, με τη σειρα της, μεγαλωνει μεσα στο πνευμα των ανθρωπων το χασμα αναμεσα στην εκταση και στην πολυπλοκοτητα των κοινωνικων προβληματων και στην ικανοτητα τους να καταπιαστουν με τα προβληματα αυτα.

Δε χρειαζεται να προσθεσομε πως ουτε η εξουσια της γενικης συνελευσης, ουτε το ανακλητο των αντιπροσωπων, ουτε η ευθυνη τους ενωπιον της συνελευσης, ειναι πανακειες που ‘‘εγγυωνται’’ οτι ειναι αδυνατος ενας γραφειοκρατικος ή αλλος εκφυλισμος της επαναστασης. Η εξελιξη των Συμβουλιων, και καθε αλλου αυτονομου οργανισμου, και η μελλοντικη τους τυχη εξαρτωνται απο την αυτοκινητοποιηση και την αυτοδραστηριοτητα των μαζων, απο το τί θα καμουν ή δεν θα καμουν οι ανθρωποι, απο την ενεργο συμμετοχη τους στη ζωη των συλλογικων οργανων, απο τη θεληση τους να ριχνουν ολο τους το βαρος σε καθε στιγμη του processus: συζητηση, επεξεργασια, αποφαση, εφαρμογη και ελεγχο.

Θα ηταν αντιφαση στους ορους ν’ αναζητουμε μια θεσμικη μορφη, η οποια με την ισχυ της και μονο θα εξασφαλιζε αυτη τη συμμετοχη και θα εξαναγκαζε τα ατομα να ειναι αυτονομα, θα τα υποχρεωνε να δειχνουν αυτοδραστηριοτητα. Η μορφη του Συμβουλιου ―καθως και οποιαδηποτε παρομοια μορφη― δεν εγγυαται, και δεν μπορει να εγγυηθει, την αναπτυξη τετοιας αυτονομης δραστηριοτητας· αλλα την καθιστα δυνατη, ενω οι καθιδρυμενες πολιτικες μορφες ―ειτε προκειται για την ‘‘αντιπροσωπευτικη δημοκρατια’’ ειτε για την εξουσια, ητοι την leadership, ενος κομματος― εγγυωνται το αδυνατον μιας τετοιας αναπτυξης, και την καθιστουν αδυνατη επειδη υπαρχουν.

Εκεινο που κρινεται εδω ειναι η ‘‘εξαλειψη του επαγγελματισμου’’ στην πολιτικη, η καταργηση της ως ειδικης και χωριστης σφαιρας δραστηριοτητας και αρμοδιοτητας· και, αντιστοιχα, η καθολικη πολιτικοποιηση της κοινωνιας σημαινει απλως οτι οι υποθεσεις της κοινωνιας ειναι, στην πραξη και οχι στα λογια, υποθεση ολων. (Το ακριβως αντιθετο του ορισμου της δικαιοσυνης που δινει ο Πλατων: Τα σεαυτου πραττειν και μη πολυπραγμονειν: να κοιταζεις τη δουλεια σου και να μη γυρευεις μπελαδες με το ν’ ανακατευεσαι μ’ ενα σωρο πραγματα).

Μια επαναστατικη φαση αρχιναει αναγκαστικα με μιαν εξαρση της αυτονομης δραστηριοτητας των ανθρωπων· αν ξεπερασει το σταδιο της ‘‘εξεγερσης’’ ή του ‘‘επαναστατικου επεισοδιου’’, οδηγει στη δημιουργια αυτονομων οργανων των μαζων. Δραση, παθος, αυταπαρνηση, ‘‘αυτοθυσια’’, ολα τουτα εκφραζονται αφειδως· βρισκομαστε μπροστα σε μια εκτακτη αναλωση ενεργειας. Τα ατομα ενδιαφερονται τωρα ενεργα για τα δημοσια πραγματα σαν να επροκειτο για δικες τους υποθεσεις – και ειναι στ’ αληθεια δικες τους. Η επανασταση εκδηλωνεται ετσι στην κοινωνια ως αποκαλυψη της ιδιας της απωθημενης αληθειας της. Αυτο το ξετυλιγμα συνοδευεται απο αθλους και επιτευγματα, απιστευτα, σχεδον θαυμαστα, σε κοινωνικη πολιτικη, πρακτικη και τεχνικη εμπνευση και ανακαλυψη. (Η ουγγρικη επανασταση μας δινει ακομα μια φορα πλουσια εικονα γι’αυτο: ας θυμηθουμε το θαρρος και το ταλεντο με τα οποια τα ουγγρικα εργατικα Συμβουλια συνεχισαν να πολεμουν τον Κανταρ περισσοτερο απο ενα μηνα μετα τη δευτερη εισβολη και την ολοκληρωτικη καταληψη της χωρας απο εναν τεραστιο ρωσικο στρατο).

Η επιδιωξη και η κατοπινη αναπτυξη της αυτονομης δραστηριοτητας του λαου εξαρτωνται και αυτες απο το χαρακτηρα και την ευρυτητα της εξουσιας των μαζικων οργανων, απο την σχεση μεταξυ των ζητηματων που εξεταζομε και της συγκεκριμενης υπαρξης των ανθρωπων, και απο την αλλαγη που επιφερουν ή οχι στη ζωη τους οι αποφασεις που παρθηκαν. (Μ’ αυτην την εννοια το κυριο προβλημα της μετεπαναστατικης κοινωνιας ειναι η δημιουργια θεσμων που θα επιτρεπουν την επιδιωξη και την αναπτυξη αυτης της αυτονομης δραστηριοτητας χωρις να απαιτουν γι’ αυτο ηρωισμους 24 ωρες το εικοσιτετραωρο).

Οσο περισσοτερο κατανοουν με την πραγματικη τους πειρα τα ατομα οτι η καθημερινη τους υπαρξη εξαρταται αποφασιστικα απο την ενεργο συμμετοχη στην ασκηση της εξουσιας, τοσο περισσοτερο θα επιδιωκουν να μετεχουν σ’ αυτην την ασκηση. Η αναπτυξη της αυτο-δραστηριοτητας τρεφεται απο την ιδια της την ουσια.

Αντιθετα, καθε περιορισμος της εξουσιας των μαζικων αυτονομων οργανων, καθε αποπειρα να μεταβιβαστει ενα ‘‘μερος’’ αυτης της εξουσιας σε αλλους φορεις (κοινοβουλιο, ‘‘κομμα’’ κλπ) δεν μπορει παρα να ευνοει την αντιθετη κινηση προς μια μικροτερη συμμετοχη, την ατονια του ενδιαφεροντος για τις υποθεσεις της κοινοτητας και τελος, την απαθεια. Η γραφειοκρατικοποιηση αρχιζει οταν οι αποφασεις που αφορουν τις κοινες υποθεσεις ξεφευγουν απο την αρμοδιοτητα των μαζικων οργανων και με διαφορες δικαιολογιες αναθετονται σε ειδικα οργανα.

Αν αφησομε να συντελεστει αυτη η μεταβιβαση, η λαϊκη συμμετοχη και η δραστηριοτητα των μαζικων οργανων θα εξασθενησουν αναποφευκτα. Το κενο που θα προκυψει ετσι θα το καταλαβουν γραφειοκρατικοι φορεις ολο και περισσοτεροι, που ‘‘δουλεια τους θα ειναι’’ να παιρνουν αποφασεις για ολο και περισσοτερα ζητηματα. Και οι ανθρωποι θα καταληξουν να εγκαταλειψουν τα μαζικα οργανα, οπου για τιποτε σημαντικο πλεον δεν παιρνεται αποφαση, και θα ξαναγυρισουν στην κατασταση της κυνικης αδιαφοριας για την ‘‘πολιτικη’’, που δεν ειναι μονο ενα χαρακτηριστικο των σημερινων κοινωνιων αλλα ο ιδιος ο ορος της υπαρξης τους. Τοτε, κοινωνιολογοι και φιλοσοφοι θ’ ανακαλυψουν σ’ αυτην την ‘‘αδιαφορια’’ την ‘‘εξηγηση’’ και τη ‘‘δικαιωση’’ της γραφειοκρατιας (ειναι αναγκη, στο κατω της γραφης, καποιος να φροντιζει για τα κοινα)...12

Η συγκεκριμενη ζωη λοιπον, και η καθημερινη υπαρξη των ανθρωπων εξαρτωνται αξεχωριστα και απο το τί γινεται στο ‘‘γενικο’’ κοινωνικο και πολιτικο επιπεδο και απο το τί επισυμβαινει στην ιδιαιτερη ομαδα οπου ανηκουν και στις ειδικες δραστηριοτητες στις οποιες μετεχουν. Η διακριση και ο ανταγωνισμος αυτων των δυο σφαιρων ειναι μια απο τις ουσιαστικες εκφρασεις της διακρισης και της αλλοτριωσης στη σημερινη κοινωνια. Σ’ αυτο εγκειται η σημασια του αιτηματος για αυτοδιευθυνση των εργατικων Συμβουλιων σε ολους τους τομεις της εθνικης ζωης.

Μια ‘‘συμμετοχη’’ στη γενικη πολιτικην εξουσια που αφηνει τους ανθρωπους χωρις εξουσια στο αμεσο τους περιβαλλον και στη διαχειριση των συγκεκριμενων δραστηριοτητων τους ειναι προφανως φενακη. Το ιδιο ισχυει και για μια ‘‘συμμετοχη’’ ή μιαν ‘‘αυτοδιαχειριση’’ που περιοριζεται πχ, στην επιχειρηση, και εγκαταλειπει τη ‘‘γενικη πολιτικη εξουσια’’ σ’ ενα ξεχωριστο στρωμα. Αυτο που συνεπαγονται οι διεκδικησεις των ουγγρικων εργατικων Συμβουλιων ειναι η υπερβαση αυτης της διακρισης κι αυτης της αντιθεσης: οι ανθρωποι να διευθυνουν τις συγκεκριμενες ομαδες στις οποιες ανηκουν ―οχι μονο στα ‘‘εργοστασια’’, αλλα ‘‘σε ολους τους τομεις της κοινωνικης ζωης’’― και να μετεχουν στην πολιτικην εξουσια, οχι μ’ ενα αλλο αποφορι ―σαν ‘‘πολιτες’’ που ψηφιζουν κλπ.― αλλά ακριβως μεσω των διευθυντικων οργανων που ειναι η αμεση εκφραση τους, δηλαδη των Συμβουλιων. 13 Ετσι εξαφανιζεται το αφηρημενο διλημμα διαιρεση ή ομοιομορφια της κοινωνιας· ετσι πορευομαστε προς εναν τροπο συναρμογης μεταξυ της συνολικης κοινωνιας και των ιδιαιτερων τμηματων που την αποτελουν.

Ειναι ετσι δυνατον να αποκαλυψομε, ανεξαρτητα απο καθε αλλη θεωρηση, τη φενακη που κρυβουν τα γιουγκοσλαβικα ‘‘εργατικα Συμβουλια’’ και η ‘‘αυτοδιαχειριση τους των επιχειρησεων’’. Δεν μπορουν να εχουν ‘‘αυτοδιαχειριση των επιχειρησεων’’ αν υπαρχουν χωριστα ενας κρατικος μηχανισμος και μια κρατικη εξουσια. Ακομα και στο περιορισμενο πεδιο της ‘‘αυτοδιαχειρισης της επιχειρησης’’ οι πρωτοβουλιες και οι δραστηριοτητες των εργατων δεν μπορει παρα να παραλυουν, και τελος να εκμηδενιζονται, αν ειναι υποχρεωμενες να περιοριζονται σε μερικα δευτερευοντα σημεια που αφορουν στη λειτουργια του εργοστασιου (και ουσιαστικα, στην αυξηση της παραγωγης του). Εν τω μεταξυ, η ‘‘Ενωση γιουγκοσλαβων κομμουνιστων’’ διατηρει ολη την εξουσια σε ολους τους σημαντικους τομεις και ετσι, τελικα, και σε ο,τι γινεται μεσα στα ιδια τα εργοστασια.

Αντιστοιχα, ειναι εξισου δυνατον να καταλαβομε γιατι η εξουσια των Συμβουλιων, ή αλλων αναλογων οργανων (π.χ. των Σοβιετ στη Ρωσια μετα τον Οκτωβριο του 1917) δεν μπορει παρα να γινει γρηγορα μια μορφη κενη, αν την περιορισομε μονο στα ‘‘πολιτικα’’ ζητηματα με την αυστηρη και τρεχουσα σημασια της λεξης. (Αυτη ηταν η γραμμη που εγκωμιαζε ο Λενιν στο χαρτι, οταν μιλουσε για ‘‘εξουσια των Σοβιετ’’· στην πραγματικοτητα εκανε ο,τι μπορουσε για να παρει το μπολσεβικικο κομμα ολη την εξουσια -και το πετυχε).

Γιατι τοτε επανεισαγομε και επαναβεβαιωνομε τη διαιρεση αναμεσα σε μια σφαιρα ‘‘πολιτικη’’ με την πατροπαραδοτη εννοια και στη συγκεκριμενη υπαρξη των ανθρωπων. Αν Συμβουλια ή Σοβιετ καλουνται μονο και μονο να ψηφιζουν νομους και διαταγματα, να διοριζουν τους κομισαριους, δεν εχουν παρα το αφηρημενο φαντασμα της εξουσιας, ξεκομμενα ετσι απο την καθημερινη ζωη και απο την εργασια του λαου, ολο και πιο μακρια απο τα ενδιαφεροντα και τις ασχολιες των συγκεκριμενων ομαδων, κοιταζοντας (ή μαλλον νομιζοντας πως κοιταζουν) τα μακρινα και γενικα κυβερνητικα προβληματα, τα Σοβιετ ηταν καταδικασμενα να γινουν γρηγορα, στα ματια του λαου (και τουτο, και αν ακομα το μπολσεβικικο κομμα δεν τα εξουσιαζε και δεν τα χειραγωγουσε) απλα ‘‘επισημα οργανα’’ αναμεσα σε άλλα, που δεν του ανηκουν και δε νοιαζονται για τις δικες του εγνοιες.14

Αν μιλω για ‘‘αυτονομα’’ μαζικα οργανα, δεν ειναι μονον επειδη πχ, δεν υπακουουν σε ατομα, σε κομματα ή σε ‘‘κυβερνηση’’. Τα ονομαζω ετσι διοτι και καθοσον δεν δεχονται την καθιδρυμενη θεσμιση της κοινωνιας. Αυτο σημαινει ειδικοτερα: πρωτον οτι αρνουνται καθε νομιμοτητα σε μια εξουσια που δεν πηγαζει απ’ αυτα τα ιδια· και δευτερον, οτι αποκρουουν στους κολπους τους τη διαιρεση αναμεσα σ’ εκεινους που αποφασιζουν και σ’ εκεινους που εκτελουν.

Το πρωτο σημειο δεν συνεπαγεται μονο οτι δημιουργουν μια κατασταση ‘‘δυαδικης εξουσιας’’ ή ακομα οτι τεινουν να αναλαβουν ολη την εξουσια· αλλα οτι τα αυτονομα οργανα θετουν τα ιδια τον εαυτο τους ως τη μονη νομιμη πηγη αποφασεων, κανονων, ρυθμισεων και νομων, δηλ. ως οργανα και ενσαρκωσεις μιας νεας θεσμισης της κοινωνιας.

Το δευτερο σημειο συνεπαγεται οτι καταργουν με τις πραξεις τους τη διαιρεση αναμεσα σε ‘‘σφαιρα της πολιτικης’’ ή της ‘‘κυβερνησης’’, και ‘‘σφαιρα της καθημερινης ζωης’’, ως ουσιαστικα χωριστες και ανταγωνιστικες -οτι καταργουν μ’ αλλα λογια, την διαιρεση αναμεσα στους ειδικους του γενικου, και στους ειδικους των εξορυξεων, των γεωτρησεων, της μολυβδουργιας, της γεωργιας κλπ.

Πραγματι, αυτο το δευτερο σημειο ειναι η συγκεκριμενη εφαρμογη του πρωτου στον αμεσα σημαντικοτερο τομεα. Γιατι, εδω και χιλιαδες χρονια, η θεσμιση των ‘‘ιστορικων’’ κοινωνιων στον τομεα της πολιτικης ―καθως επισης και το πυρηνικο σχημα της θεσμισης των κοινωνικων σχεσεων σε ολους τους αλλους τομεις― υπηρξε η θεσμιση μιας ιεραρχιας αναμεσα στους ανθρωπους. Αυτη η θεσμιση υπηρξε, ταυτοχρονα και αξεχωριστα, θεσμιση ‘‘πραγματικη-υλικη’’ (ενσαρκωμενη σε κοινωνικα πλεγματα και ατομικες θεσεις, εγγεγραμμενη σε ιδιοκτησιες, προνομια, δικαιωματα, ‘‘σφαιρες αρμοδιοτητας’’, εργαλεια και οπλα) και θεσμιση μιας κοινωνικης φαντασιακης σημασιας (ή μαλλον ενος μαγματος απο κοινωνικες φαντασιακες σημασιες, που ο πυρηνας του διαφερει αναλογα με τις κοινωνιες) δυναμει της οποιας οι ανθρωποι οριζονται, νοουνται και ‘‘δρουν’’ αμοιβαιως και για τον εαυτο τους, ως ‘‘ανωτεροι’’ και ‘‘κατωτεροι’’ συμφωνα με μια ή περισσοτερες σχεσεις καταταξης κοινωνικα θεσμισμενες.

Η εσωτερικη παραδοχη (interiorisation) [εσωτερικευση] απο τον καθεναν χωριστα και απο ολους, αυτου του διατακτικου ιεραρχιας, ακομα περισσοτερο η αδυναμια σχεδον καθε ατομου να σκεφτει τον εαυτο του και τους αλλους, ητοι να υπαρξει κοινωνικα και ψυχολογικα, χωρις να τοποθετησει τον εαυτο του σ’ ενα οποιοδηποτε σημειο (εστω και το κατωτερο) αυτης της ιεραρχιας, υπηρξε και παραμενει ακρογωνιαιος λιθος της θεσμισης των ‘‘ιστορικων’’ κοινωνιων.

Ο συγχρονος γραφειοκρατικος καπιταλισμος τεινει να ωθησει ως τα ακρα την ιεραρχικη οργανωση και να της δωσει την καθολικοτερη μορφη της και την καθαροτερη εκφραση της, θεωρωντας την την κατ’εξοχην ‘‘ορθολογικη’’ οργανωση. 15 Η ιεραρχικη και πυραμιδοειδης δομη της πανταχου παρουσας ‘‘οργανωσης’’ στη συγχρονη κοινωνια αντικαθιστα την κατα παραδοση διμερη συνθεση της καπιταλιστικης κοινωνιας σε δυο κυριες ταξεις. Την εχει πληρως αντικαταστησει εδω και περισσοτερο απο πενηντα χρονια στη Ρωσια, και ενα τεταρτο του αιωνα στην ανατολικη Ευρωπη και στην Κινα. Αυτη ειναι η δεσποζουσα μορφη των σχεσεων εκμεταλλευσης και καταπιεσης στο συγχρονο κοσμο. 16

Αυτη τη δομη και τις συμφυεις της σημασιες, τις αρνουνται και τις ανατρεπουν οι οργανωσεις του τυπου ‘‘Συμβουλιο’’. Μολις ολοι οι ενδιαφερομενοι ιδουν τον εαυτο τους περιβεβλημενον με την εξουσια, αμεσως καταστρεφεται η ιεραρχικη δομη και καταργειται η διαιρεση αναμεσα σ’ αυτους που διευθυνουν και σ’ εκεινους που τους περιοριζουν σε εκτελεστικα καθηκοντα. Αυτη η αποδοση της εξουσιας στον καθενα υλοποιει λοιπον την πληρη πολιτικην ισοτητα. Οι αποφασεις δεν παιρνονται ουτε απο ειδικους των ειδικοτητων ουτε απο ειδικους του γενικου. Παιρνονται απο την κοινοτητα αυτων που προκειται να τις εκτελεσουν ―και που ειναι, γι’ αυτον ακριβως το λογο, στην καλυτερη δυνατη θεση να κρινουν οχι μονο την αφηρημενην ‘‘αριστη προσφοροτητα’’ των μεσων ως προς τους σκοπους, αλλα και τους συγκεκριμενους ορους αυτης της εκτελεσης, και πανω απ’ ολα, το πραγματικο κοστος: τον κοπο τους, την εργασια τους.

Αυτο συνεπαγεται, στη σφαιρα της παραγωγης πχ, οτι οι αποφασεις για θεματα που αφορουν εναν ιδιαιτερο τοπο εργασιας ―ας πουμε ενα τμημα εργοστασιου― και δεν εχουν επιπτωσεις στις δραστηριοτητες αλλων τμηματων, πρεπει να παιρνονται απο τους εργαζομενους στο τμημα αυτο. Οπως αλλωστε οι αποφασεις για θεματα που αφορουν περισσοτερα τμηματα ή ενα διαμερισμα, πρεπει να παιρνονται απο τους εργαζομενους σ’ αυτα τα τμηματα ή σ’ αυτο το διαμερισμα· και οι αποφασεις που αφορουν το εργοστασιο στο συνολο του, απο τη γενικη Συνελευση των εργαζομενων του εργοστασιου, ή απο τους εκλεγμενους και ανακλητους αντιπροσωπους των. Ετσι, οι κυριως ενδιαφερομενοι μπορουν, σε ελαχιστο χρονο και με ελαχιστο κοστος, να εκτιμησουν αν οι αποφασεις που παρθηκαν ειναι εκεινες που επρεπε, αν ειναι σωστες ή οχι.

Ετσι επισης μπορει να αρχισει να δημιουργειται μια εμπειρια τοσο ως προς τα θεματα αυτα οσο και για την πραγματικη ασκηση της αμεσης δημοκρατιας. Αυτο αποτελει μιαν αλλη διευκρινιση αυτου που ονομαζω αρθρωση (articulation).

‘‘Καμια φορολογια χωρις βουλη’’: αυτο το συνθημα της γεννωμενης αστικης ταξης κατα της μοναρχιας εκφραζει τελεια και βαθια το πνευμα και τις δομες του κοσμου που η αστικη ταξη δημιουργουσε τοτε στην κλασικη της χωρα. Καμια εκτελεση χωρις ιση συμμετοχη ολων στην αποφαση, αυτο ειναι μια απο τις βασικες αρχες μιας αυτοδιοικουμενης κοινωνιας, που βγαινει αμεσα απο τις διεκδικησεις και τη δραστηριοτητα των ουγγρων εργατων.

Η καταργηση της διαιρεσης και του ανταγωνισμου μεταξυ ειδικων και μη ειδικων δεν σημαινει προφανως την εξαφανιση της διαφορας τους. Η αυτοδιοικηση δεν αξιωνει να παραγνωριζουμε, να μη λογαριαζουμε καθολου την ‘‘αρμοδιοτητα’’ και την ειδικευμενη ‘‘γνωση’’, παντου οπου υπαρχουν και εχουν νοημα. Εντελως το αντιθετο. (Στην πραγματικοτητα, στη σημερινη κοινωνικη δομη ειναι που δεν τις υπολογιζουν, και οι αποφασεις που παιρνονται, εξαρτωνται πρωτα πρωτα απο τη διαμαχη αναμεσα στις κλικες και τις φατριες, που η καθε μια τους χρησιμοποιει τους ‘‘δικους της’’ ειδικους για σκοπους δικαιολογιας και καλυψης).

Οι ειδικοι δεν καταργουνται. Για να περιοριστουμε στην περιπτωση του εργοστασιου, τεχνικοι, μηχανικοι, λογιστες κλπ. ανηκουν στην κοινοτητα· μπορουν και πρεπει να ακουγονται και ως μελη της κοινοτητας και ως κατοχοι ειδικης τεχνικης ικανοτητας. Μια γενικη συνελευση ειναι απολυτως σε θεση ν’ ακουσει ενα μηχανικο που της λεει: ‘‘Αν θελετε το Α, οι μονοι τροποι που ξερω για να το κατασκευασετε ειναι ο Χ και ο Ψ· και σας υπενθυμιζω οτι η εκλογη του Χ θα εχει ως συνεπακολουθο το Ω, η εκλογη του Ψ θα εχει ως συνεπακολουθα Τ και Φ’’. Ομως στη συνελευση, και οχι στο μηχανικο, αποκειται να αποφασισει να κατασκευασει ή να μην κατασκευασει το Α, και να διαλεξει αναμεσα στο Χ και στο Ψ.

Ασφαλως, ενδεχομενως να απαταται. Μα θα της ηταν δυσκολο ν’ απατηθει πιο πολυ απ’ οσο, πχ, η Panamerican Airways, της οποιας η διευθυνση στηριζομενη στην πραγματογνωμοσυνη εκατονταδων τεχνικων, στατιστικων, θεωρητικων των πληροφοριων, οικονομομετρων, ειδικων της οικονομιας των μεταφορων κλπ, αρκεστηκε να θεωρησει ως ισχυουσα και για το μελλον την καμπυλη της ζητησης αεροπορικων μεταφορων του 1960 ―σφαλμα που δε θα το εκανε ενας πρωτοετης φοιτητης μεσης διανοητικοτητας― για να καταληξει σε μια σχεδον χρεωκοπια, απο την οποια χρειαστηκε να τη σωσει η αμερικανικη κυβερνηση.

Εκεινο που κρινεται εδω ειναι κατι πολυ περισσοτερο απο τις κατα παραδοση διατυπωσεις για τα ορια καθε αρμοδιοτητας ή τεχνικης και ειδικης γνωσης, που στηριζονται στη διακριση μεταξυ ‘‘μεσων’’ και ‘‘σκοπων’’ (ομολογη, λιγο πολυ, με τη διακριση μεταξυ των ‘‘αξιών’’, απ’ τη μια μερια, και των ουδετερων ή ‘‘ελευθερων’’ απο αξιες ‘‘οργανων’’ απο την αλλη). Παρομοια διακριση ειναι αφαιρεση, και εχει καποιαν αξια μονο σε επι μερους και συνηθισμενους τομεις, περα απο τους οποιους γινεται απατηλη.

Δεν λεμε οτι οι ανθρωποι πρεπει να αποφασιζουν τί να καμουν, και οι τεχνικοι θα τους πουνε τοτε πώς να το καμουν. Λεμε: αφου ακουσουν τους τεχνικους, οι ανθρωποι αποφασιζουν τί να κανουν και πώς να το κανουν. Γιατι το ‘‘πώς’’ δεν ειναι ουδετερο, ουτε το ‘‘τί’’ ασαρκο πνευμα. ‘‘Τί’’ και ‘‘πώς’’ ουτε ταυτιζονται, ουτε το ενα ειναι εξω απ’ το αλλο. Μια τεχνικη ‘‘ουδετερη’’ ειναι ασφαλως αυταπατη. Μια αλυσιδα συναρμολογησης συνδεεται μ’ εναν τυπο παραγωγης και με εναν τυπο παραγωγου – και αντιστροφως. 17

Το αιτημα των ουγγρικων εργατικων Συμβουλιων να καταργηθουν οι νορμες εργασιας, εκτος αν αποφασισουν το αντιθετο οι ιδιοι οι εργαζομενοι, μας επιτρεπει να ιδουμε αυτο το προβλημα απο μιαν αλλην οπτικη γωνια και με τροπο πιο συγκεκριμενο – ενω ταυτοχρονα φερει εν σπερματι μια καινουργια αντιληψη για την εργασια, τον ανθρωπο και τις σχεσεις τους.

Αν, αφου αποφασισομε τι θα κανομε, παρομε ως δεδομενα τα διαφορα τεχνικα ‘‘μεσα’’, ―μηχανηματα, υλικα, κλπ― τοτε και η ιδια η ζωντανη εργασια φαινεται να ειναι απλως ενα μεσο αναμεσα στ’αλλα, που πρεπει να το χρησιμοποιησουμε πιο ‘‘ορθολογικα’’ και πιο ‘‘αποτελεσματικα’’. Φαινεται αυτονοητο οτι το ‘‘πώς’’ αυτης της χρησιμοποιησης πηγαζει απο την αρμοδιοτητα των ενδιαφερομενων τεχνικων, στους οποιους αποκειται να καθορισουν ‘‘τον μονο καλον τροπο’’ να γινει η εργασια, καθως και τον χρονο που της παρεχεται. Γνωριζομε τον παραλογισμο των αποτελεσματων που προκυπτουν και τη διαρκη συγκρουση που εισαγεται ετσι στη διαδικασια της εργασιας. Αλλα δεν σκοπευομε να καμομε εδω την κριτικη του ανορθολογικου χαρακτηρα του τεϋλορισμου και του καπιταλιστικου (και‘‘σοσιαλιστικου’’) ‘‘εξορθολογισμου’’ (rationalisation) της διαδικασιας της εργασιας.

Και η αξιωση να καταργηθουν οι νορμες εργασιας δεν ειναι πια απλως ενα μεσο για τους εργατες να προστατεψουν τον εαυτο τους απο την εκμεταλλευση, την επιταχυνση των ρυθμων, κλπ. Αυτη η διεκδικηση φερει και στοιχεια θετικα υψιστης σπουδαιοτητας. Σημαινει οτι αυτοι που ειναι επιφορτισμενοι να βγαλουν περα μια εργασια, ειναι εκεινοι που εχουν το δικαιωμα να αποφασιζουν για το ρυθμο της εργασιας.

Αυτος ο ρυθμος, θεωρουμενος ‘‘ορθολογικος’’ μεσα στο καπιταλιστικο πλαισιο, ως μια απο τις στιγμες της εκτελεσης μιας αποφασης, ως μερος των ‘‘μεσων’’, δεν ειναι φυσικα καθολου ετσι: ειναι ουσιαστικη διασταση της ζωης του εργατη στην εργασια, δηλαδη της ζωης του μ’ ενα λογο. Και οι εργαζομενοι δεν μπορουν να αντισταθουν στην εκμεταλλευση χωρις να καμουν κατι θετικο σχετικα με την ιδια την παραγωγη. Αν οι επιβεβλημενες εξωθεν νορμες καταργηθουν, παλι θα ειναι αναγκη να κανονιστει, με τον ενα ή τον αλλο τροπο, ο ρυθμος της εργασιας, αφου ο χαρακτηρας της συγχρονης παραγωγης ειναι συλλογικος, συνεργατικος.

Το μονο νοητο οργανο που μπορει να υπαγορευσει αυτους τους κανονες ειναι τοτε η κοινοτητα των ιδιων των εργαζομενων. Οι ομαδες εργατων και οι κοινοτητες του τμηματος, του διαμερισματος, του εργοστασιου ειναι που θα εγκαθιδρυσουν τη δικη τους την πειθαρχια και θα εξασφαλισουν το σεβασμο της (οπως αλλωστε το κανουν κι ολας σημερα, ατυπα και ‘‘μη νομιμα’’).

Πραγμα που συνεπαγεται την κατηγορηματικη αποκρουση της ιδεας οτι «ο ανθρωπος προσπαθει ν’ αποφευγει την εργασια… Ο ανθρωπος ειναι ζωο οκνηρο» (Τροτσκι: Τρομοκρατια και Κομμουνισμος) και οτι η πειθαρχια στην εργασια δεν ειναι παρα αποτελεσμα εξωτερικου καταναγκασμου και οικονομικων κινητρων. Στα εκμεταλλευτικα συστηματα, η καταναγκαστικη οργανωση της εργασιας δεν αποτελει απαντηση στην ‘‘ανθρωπινη οκνηρια’’ – αλλα αυτη η ‘‘οκνηρια’’ ειναι η φυσικη και κατανοητη απαντηση στην εκμεταλλευση και στην απαλλοτριωση της εργασιας. 18

Μπορουμε επισης να διακρινουμε σε μιαν αλλη σειρα σχεσεων τον εμβρυακο χαρακτηρα των διεκδικησεων οσον αφορα στην αυτοδιοικηση και την καταργηση των νορμων. Μια και δεχτουμε την αρχη της εξουσιας των ενδιαφερομενων πανω στις δικες τους τις δραστηριοτητες και την απορριψη της διακρισης μεταξυ ‘‘μεσων’’ και ‘‘σκοπων’’, δεν μπορουμε να θεωρουμε δεδομενα εξοπλισμους, εργαλεια και μηχανες. Δεν μπορει πια να υπαρχει θεμα να επιβαλλονται αυτα τα οργανα πανω σ’ αυτους που τα χρησιμοποιουν, απο τους μηχανικους, τους τεχνικους κλπ, οι οποιοι θα τα εβλεπαν αποκλειστικα με το σκοπο να ‘‘αυξηθει η αποδοτικοτητα της παραγωγης’’, πραγμα που στ’ αληθεια, παει να πει: να μεγαλωσει ακομα πιο πολυ η κυριαρχια του συμπαντος των μηχανων πανω στους ανθρωπους.

Μια ριζικη αλλαγη στις σχεσεις των εργαζομενων με την εργασια τους συνεπαγεται ριζικη αλλαγη στη φυση των οργανων παραγωγης. Πρωτα πρωτα υπονοει οτι η αποψη αυτων που τα χρησιμοποιουν αυτα τα οργανα ειναι αυτη που υπερισχυει στο processus της συλληψης και της κατασκευης τους. Ενας σοσιαλισμος της αλυσιδας συναρμολογησης θα ηταν αντιφαση στους ορους, αν δεν ηταν μια απαισια φενακη. Πρεπει να προσαρμοζομε τη μηχανη στον ανθρωπο, και οχι τον ανθρωπο στη μηχανη. Αυτο οδηγει προφανως στην αποβολη των βασικων χαρακτηριστικων της σημερινης τεχνολογιας – αποβολη που απαιτει επισης και τις αναγκαιες αλλαγες στη φυση των τελικων προϊοντων της βιομηχανιας. Στη σημερινη μηχανη αντιστοιχει το σημερινο χαμηλης ποιοτητας προϊον, κι αυτο το χαμηλης ποιοτητας προϊον απαιτει αυτον τον τυπο μηχανης. Και τα δυο συνεπαγονται και τεινουν να αναπαραγουν εναν ορισμενον τυπο ανθρωπου.

Ειναι προφανες οτι προβληματα πολλα και καθολου συνηθισμενα, ανακυπτουν σ’ ολη αυτην την πορεια. Αλλα, οσο μακρια κι αν μπορει να βλεπει κανεις, τιποτε δεν τα κανει ανυπερβλητα. Εν παση περιπτωσει, δεν ειναι περισσοτερο ανυπερβλητα απ’ οσο αυτα που γενναει καθε μερα η σημερινη ανταγωνιστικη θεσμιση της κοινωνιας. Αν πχ, οι ομαδες εργατων οριζουν για τον εαυτο τους το ρυθμο εργασιας τους, εμφανιζεται το προβλημα και της ‘‘ισοτητας’’ των ρυθμων μεταξυ των διαφορων ομαδων ―μ’αλλα λογια, της δικαιοσυνης και της ενταξης των διαφορων αυτων ρυθμων στη συνολικη διαδικασια της παραγωγης.

Αυτα τα δυο προβληματα υφιστανται σημερα, και στην πραγματικοτητα δεν εχουν ‘‘λυθει’’. Θα ειναι σημαντικη προοδος οταν διατυπωθουν και συζητηθουν ανοιχτα. Και ειναι πιθανον οτι οχι μονον ιδεες ισοτητας, αλλα και η αλληλεξαρτηση των διαφορων σταδιων της διαδικασιας της εργασιας (καθως και, σε μια βαθμιδα που συντομα θα ακολουθησει, η εναλλαγη των ατομων μεταξυ τμηματων, υπηρεσιων κλπ.) θα οδηγησουν την κοινοτητα των εργαζομενων να μην ανεχεται ομαδες που θα ειχαν την ταση να κανουν τη ζωη τους πολυ ευκολη.

Με αναλογον τροπο, η κατασκευη των μηχανων συμφωνα με την αποψη αυτων που τις χρησιμοποιουν θα απαιτουσε στενη και μονιμη συνεργασια μεταξυ αυτων που τις χρησιμοποιουν και των εργατων που κατασκευαζουν τις μηχανες. Γενικοτερα, μια συλλογικη οργανωση της παραγωγης ―και ολων των αλλων κοινωνικων δραστηριοτητων― συνεπαγεται φυσικα ενα μεγαλο βαθμο κοινωνικης ευθυνης και αμοιβαιου ελεγχου. Θα πρεπει οι διαφοροι τομεις της κοινοτητας να συμπεριφερονται κατα τροπον υπευθυνο και να δεχονται να παιζουν το ρολο τους στην ασκηση του αμοιβαιου ελεγχου. Μια πλατια και διαρκης δημοσια συζητηση των κοινων προβληματων, καθως και η δημιουργια δικτυων αντιπροσωπων των οργανωσεων βασης, φαινεται προφανως να ειναι τα ενδεδειγμενα οργανα και φορεις για τον συντονισμο των κοινωνικων δραστηριοτητων.

Δεν μπορουμε εδω να συζητησομε τα ακομα πιο γενικα, πιο σημαντικα και πιο δυσκολα προβληματα που θα αντιμετωπισει μια κοινωνια κολεκτιβικη, κοινοτικη, σχετικα πχ με την ολοκληρωση και τον προσανατολισμο της ‘‘συνολικης οικονομιας’’ ―ή αλλων κοινωνικων δραστηριοτητων― με την αλληλεξαρτηση τους, με τον γενικο προσανατολισμο της κοινωνιας, και ουτω καθεξης. 19

Πραγματι, οπως προσπαθησα να το υπογραμμισω εδω και πολυν καιρο, το καιριο προβλημα μιας μετεπαναστικης κοινωνιας δεν ειναι το προβλημα της ‘‘διαχειρισης της παραγωγης’’ ουτε της οργανωσης της οικονομιας. Ειναι το κυριως πολιτικο προβλημα ― αυτο που θα μπορουσαμε να το ονομασουμε το αρνητικο του προβληματος του Κρατους: ητοι, η ικανοτητα της κοινωνιας να εγκαθιδρυσει και να διατηρησει την ρητη και συγκεκριμενην ενοτητα της χωρις να εχει αναλαβει αυτο το ‘‘καθηκον’’ενα χωριστο και σχετικα αυτονομο οργανο ―ο μηχανισμος του Κρατους.

Αυτο το προβλημα ―κανομε μια παρενθεση― ο κλασικος μαρξισμος και ο ιδιος ο Μαρξ πραγματι το αγνοησαν. Μαζι με την ιδεα της αναγκαιοτητας της καταστροφης του Κρατους, ως διακεκριμενου και οιονει αυτονομου μηχανισμου, δεν ελαβαν θετικα υποψη και το πολιτικο προβλημα. Το προβλημα μαλλον το ‘‘εξαφανισαν’’ (μυθικα, εννοειται) μεσα στην προοπτικη της εκδηλης, ‘‘υλικης’’ ενοποιησης και ομοιομορφιας που η αναπτυξη του καπιταλισμου θα γεννουσε δηθεν στην κοινωνια.

Η ‘‘πολιτικη’’ για τον Μαρξ, τον Λενιν κλπ, ειναι η παλη εναντιον της αστικης ταξης, η συμμαχια με τις αλλες ταξεις κλπ, με λιγα λογια η εξαφανιση των ‘‘υπολοιπων του παλαιου κοσμου’’. Δεν ειναι η θετικη θεσμιση και οργανωση του καινουριου κοσμου. Για τον Μαρξ, σε μια κοινωνια 100% προλεταριακη, δε θα υπηρχε και δε θα μπορουσε να υπαρξει πολιτικο προβλημα (εδω βρισκεται μια απο τις σημασιες της αρνησης του να προπαρασκευασει ‘‘συνταγες για τις σοσιαλιστικες κουζινες του μελλοντος’’). Αυτο το χαρακτηριστικο εχει τις ριζες του βαθια μεσα στην φιλοσοφια του της ιστοριας: σοσιαλισμος ή βαρβαροτητα, ισως· αλλα αν δεν εχομε βαρβαροτητα, τοτε εχομε σοσιαλισμο – και ο σοσιαλισμος ειναι προσδιορισμενος.

Η ειρωνια της ιστοριας θελησε η πρωτη νικηφορα επανασταση να γινει σε μια χωρα οπου ο πληθυσμος, ειναι το λιγοτερο που μπορουμε να πουμε, δεν εγινε ‘‘ενιαιος και πειθαρχημενος απο την ιδια τη διαδικασια της καπιταλιστικης παραγωγης’’. Και επωμιζεται το μπολσεβικικο κομμα και η ολοκληρωτικη τρομοκρατια του Σταλιν τη φροντιδα να καμει ενιαια και ομοιομορφη τη ρωσικη κοινωνια. Ευτυχως, η επιτυχια τους δεν υπηρξε ολοκληρωτικη.

Ωστοσο εμεις δεν μπορουμε να βρουμε την απαντηση στο προβλημα της ενοτητας της μετεπαναστατικης κοινωνιας σε μιαν ανυπαρκτη διαδικασια ‘‘αντικειμενικη-υποκειμενικη’’, που φερνει την ομοιομορφια. Δεν θα μπορουσαμε αλλωστε, ακομα και αν υπηρχε. Δεν ειναι ποτε δυνατον να εξαφανισομε το πολιτικο προβλημα καθαυτο. Η ενοτητα της μετεπαναστατικης κοινωνιας δεν θα μπορει να πραγματοποιηθει ―δηλαδη να αναδημιουργειται σταθερα― παρα μεσω της διαρκους ενοποιητικης δραστηριοτητας των συλλογικων οργανων.

Και αυτο προϋποθετει φυσικα, την καταστροφη καθε χωριστου ‘‘κρατικου μηχανισμου’’ ―αλλα και την υπαρξη και τη συνεχη αναπλαση των πολιτικων θεσμων, πχ τα συμβουλια και τα δικτυα τους, που δεν θα ειναι ανταγωνιστικοι με την ‘‘πραγματικη κοινωνια’’, μα ουτε και ταυτοι με την κοινωνια αυτην. Και απ’ αυτη την αποψη δεν βρισκομε καμια μαγικη εγγυηση οτι θα επιτευχθει ευκολα μια κοινωνικη ομοφωνια, και οτι ολες οι τυχον προστριβες μεταξυ τομεων της κοινοτητας θα εξαφανιστουν.

Τιποτε δεν βεβαιωνει οτι ―και με τη βοηθεια τασεων που θα εβγαιναν απο τους υφισταμενους κοινωνικους ανταγωνισμους― δεν θα εμφανιζοταν ενα νεο στρωμα που θα ζητουσε να καταλαβει μονιμα ποστα εξουσιας, προετοιμαζοντας ετσι την παλινορθωση και της διαιρεσης μεταξυ διευθυνοντων και εκτελεστων, και ενος χωριστου κρατικου μηχανισμου. Αλλα, για ολα αυτα, δεν μπορουμε να παμε πιο περα απο την εξης θεση του ζητηματος:

Ή τα αυτονομα συλλογικα οργανα του λαου θα μπορεσουν να βρουν μια λυση, ή μαλλον μια διαδικασια λυσεων, στο προβλημα της διατηρησης της κοινωνιας ως διαφορισμενης ενοτητας,

Ή, αν οι μαζες αποδειχτουν ανικανες να προχωρησουν προς αυτην την κατευθυνση, λυσεις ‘‘υποκαταστασης’’ θα επιβληθουν αναγκαια ―με τις μορφες π.χ. της εξουσιας ενος ‘‘επαναστατικου κοματος’’ και της επανασυγκροτησης μιας μονιμης γραφειοκρατιας. Ο ‘‘παλιος κυκεωνας’’ θα αναστηνοταν τοτε ipso facto.

Οχι πως εμεις δεν ξερομε τον δρομο. Δεν υπαρχει δρομος· δρομος που να ειναι ηδη χαραγμενος. Θα τον ανοιξει η συλλογικη και αυτονομη δραστηριοτητα των ανθρωπων, αν ειναι τετοια. Ξερομε ομως ποιος δεν ειναι ο δρομος, και ξερομε ποιος ειναι ο δρομος που οδηγει σε μιαν ολοκληρωτικη γραφειοκρατικη κοινωνια.

Η ουγγρικη επανασταση δεν ειχε ουτε το χρονο ουτε τη δυνατοτητα ν’ αντιμετωπισει αυτα τα προβληματα. Παντως, στο μικρο διαστημα της αναπτυξης της, οχι μονον αφανισε την ποταπη απατη του σταλινικου ‘‘σοσιαλισμου’’, αλλα και εθεσε μερικα απο τα πιο σημαντικα προβληματα που εχει ν’ αντιμετωπισει η επαναστατικη ανοικοδομηση της ανθρωπινης κοινωνιας, και εδωσε μερικα πρωτα σπερματα απαντησεων σ’ αυτα.

Δεν οφειλομε μονο να τιμουμε τον ηρωικο αγωνα του ουγγρικου λαου: στην κριση του και την αποφαση του να διευθυνει ο ιδιος τη συλλογικη ζωη του, και γι’ αυτο το σκοπο ν’ αλλαξει ριζικα θεσμους της κοινωνιας που αναγονται στην αρχη των ιστορικων χρονων, οφειλομε να αναγνωρισομε μιαν απο τις δημιουργικες πηγες της συγχρονης ιστοριας.

Αυγουστος 1976




 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ


  1. ‘‘
    Η προλεταριακη επανασταση εναντιον της γραφειοκρατιας’’, Socialisme ou Barbarie, No 20 (Δεκεμβριος 1956)· αναδημοσιευεται στο La Societe bureaucratique, vol. 2, Paris 10/18, 1973, σελ. 277-278. Το παρον κειμενο προϋποθετει εκ μερους του αναγνωστη καποιαν εξοικειωση με τα κυρια γεγονοτα, που σχετιζονται με τα συμβαντα του 1956 στην Ουγγαρια, και ιδιως, τη συνθεση, τις δραστηριοτητες και τις διεκδικησεις των εργατικων Συμβουλιων. Τα τευχη 20 και 21 (Μαρτης 1957) του Socialisme ou Barbarie ειναι κυριως αφιερωμενα στα γεγονοτα του 1956 στην Ουγγαρια και στην Πολωνια και περιεχουν ντοκουμεντα και κειμενα οφειλομενα σε προσφυγες που ειχαν λαβει μερος στην ουγγρικη επανασταση. Για ορισμενες βιβλιογραφικες παραπομπες, βλ. La Societe bureaucratique ο.π. σελ. 265.


  1. Πρβλ. το αρθρο οπου παραπεμπω, στη σημειωση 1, ιδιως σελ 278-307· επισης ‘‘Sur le contenu du Socialisme, III: La lutte des ouvriers contre l’ organisation ou l’ entreprise capitaliste’’ S. ou B. No 23 (Ιανουαριος 1958)· αναδημοσιευεται στο L’ experience du mouvement ouvrier τομ. 2, Paris, 10/18, 1974 σελ. 9-88. Το εκτακτο βιβλιο του Ουγγρου Miklos Harasjti, Salaire aux prieces. Ouvrier dans un pays socialiste, Paris, Ed. du Seuil, 1976, αποδειχνει ακομα μια φορα την πληρη ταυτοτητα της φυσης των σχεσεων παραγωγης και της οργανωσης της διαδικασιας της εργασιας μεταξυ των ‘‘καπιταλιστικων’’ εργοστασιων της Δυσης και των ‘‘σοσιαλιστικων’’ εργοστασιων της Ανατολης.


  1. Συζητησα στον καιρο τους τα γεγονοτα της Πολωνιας στο ‘‘La voie polonaise de la bureaucratisation’’. S. ou B. No 21 (Μαρτιος 1957), αναδημοσιευμενο στο La Societe Bureaucratique, τομ. 2 σελ. 339-371. Αξιζει να παραθεσουμε ενα αμιμητο λιγο μακρυ κειμενο του E. Mandel· ετσι ο αναγνωστης θα πεισθει πως δεν αφηνω τον εαυτο μου να φτασει σε υπερβολη πολεμικης: «Η σοσιαλιστικη δημοκρατια θα εχει να δωσει κι αλλες μαχες στην Πολωνια. Ομως η κυρια μαχη, αυτη που επετρεψε σε εκατομμυρια προλεταριους να ξαναταυτιστουν με το εργατικο Κρατος, εχει ηδη κερδηθει.» Και παρακατω: «Η πολιτικη επανασταση που συνταραξε εδω κι ενα μηνα την Ουγγαρια γνωρισε ενα ξετυλιγμα πιο σπασμωδικο και πιο ανισομετρο απ’ οσο η πολιτικη επανασταση στην Πολωνια. Δεν φτερουγισε οπως αυτη απο νικη σε νικη (sic)… Κι αυτο, γιατι, αντιθετα απ’ ο,τι εγινε στην Πολωνια, η ουγγρικη επανασταση ειχε μια στοιχειακη και αυθορμητη εκρηξη. Η λεπτη αλληλεπιδραση μεταξυ των αντικειμενικων και των υποκειμενικων παραγοντων, μεταξυ της πρωτοβουλιας των μαζων και της οικοδομησης μιας νεας ηγεσιας, μεταξυ της πιεσης εκ των κατω και της κρυσταλλωσης μιας αντιπολιτευτικης ομαδος επανω στην κορυφη του κομμουνιστικου κομματος, αλληλεπιδραση που εξασφαλισε την πολωνικη [;!] νικη, ελειψε στην Ουγγαρια». Quatieme internationale, Δεκεμβριος 1956, σελ. 22-23 (οι υπογραμμισεις δικες μου). Σπανια εκφραστηκαν με μεγαλυτερη σαφηνεια ―και σε πιο ευταπελο υφος― η γραφειοκρατικη ουσια του τροτσκισμου, η φυση του ως εξοριστης φραξιας του σταλινισμου, ο ποθος του ν’ αποκαταστησει το μηχανισμο του κομματος με την ευκαιρια μιας φραξιονιστικης παλης στους κολπους του και μιας ‘‘πιεσης της βασης’’.


  1. Αναφερομαι στα σημεια που θεωρω πιο σημαντικα, ετσι οπως διατυπωθηκαν ηδη στις 28-29 Οκτωβριου 1956. Οσο απιστευτο κι αν φανει, οι διεκδικησεις των Συμβουλιων μετα την 11η Νοεμβριου (δηλαδη μετα την ολοκληρωτικη καταληψη της χωρας απο τον ρωσικο στρατο και μετα τη σφαγη χιλιαδων προσωπων) ηταν ακομα πιο ριζικες, γιατι περιλαμβαναν τη συγκροτηση οπλισμενων εργατικων πολιτοφυλακων και τη δημιουργια Συμβουλιων σε ολους τους κλαδους δραστηριοτητας, ακομα και στις κυβερνητικες λειτουργιες.


  1. Δε μιλαω εδω για τα προσωπα καθαυτα παρα για το νοημα της συμπεριφορας τους. Σ’ αυτα εδω που λεω δεν εχει θεση η προσωπικη τραγωδια του Λ
    ουκατς (ή του Ναγκυ κλπ). Ειδικοτερα οσον αφορα στον Λουκατς, τον εγελιανο μαρξιστη, θα πηγαινε πραγματικα παρα πολυ να τον κατηγορησει κανεις παρα να κλαψει για το ‘‘υποκειμενικο του δραμα’’.


  1. Το υλικο που βρισκουμε στο E.P. Thompson, The Making of the English Working Class (Gollancj, 1963· εκδ. Penguin, 1968) φωτιζει αρκετα αυτο το σημειο.


  1. Κανει μεγαλυτερη εντυπωση η παρατηρηση οτι, παρολο αυτο το προηγουμενο και παρα την αναγνωριση απο τον Μαρξ της βασικης σημασιας της μορφης της Κομμουνας, η πρωτη αντιδραση του Λενιν στην αυθορμητη εμφανιση των Σοβιετ κατα την επανασταση του 1905 ηταν αρνητικη και εχθρικη. Ο λαος δρουσε διαφορετικα απο κεινο που αυτος, ο Λενιν, ειχε κρινει ―με βαση τη ‘‘θεωρια’’ του― οτι επρεπε να κανει ο λαος.


  1. Υποθετικη αντικατασταση μιας αρχικης εννοιας που δεν επιβεβαιωνεται αμεσα. Στα λατινικα spons δεν ειναι εν χρησει στην ονομαστικη· στις αλλες πτωσεις συνηθως αποδιδεται με το ‘‘βουληση’’. Αλλα το ελληνικο σπενδω (απ’ οπου σπονδη) σημαινει χυνω υγρο, κανω υγρη θυσια (οπως το χιττιτικο sipant, ispant)· η αρχικη του εννοια δυσκολα μπορει να διαφοριστει απο το λειβω, χεω. Βλ. Ε. Βenveniste Λεξικο…,τομ.2, σελ.209 και 224.


  1. Η αρχη της ‘‘ταυτοτητας’’, στην οποια στηριζεται ολη η κληρονομημενη φιλοσοφικη και επιστημονικη σκεψη, ισοδυναμει με τη βεβαιωση οτι ενα τετοιο ‘‘περαν’’, αν και οταν υφισταται, παντα ειναι μονον ‘‘ο βαθμος της αγνοιας μας’’. Την συνοδευει η πεποιθηση οτι μπορουμε, de jure, να ελαττωσουμε αυτον τον βαθμο στο μηδεν. Η πιο συντομη απαντηση σ’ αυτο ειναι: Ιδου η Ροδος, ιδoυ και το πηδημα. Μπορουμε με πληρη εμπιστοσυνη να καθισουμε και να περιμενουμε την ημερα που η διαφορα αναμεσα στο Τριστανος και Ιζολδη και στο συνολο των ‘‘αιτιων’’ του και των ‘‘ορων’’ του (αστικη κοινωνια του 1850, εξελιξη των οργανων και της ορχηστρας, υποσυνειδητο του Wagner κλπ.) θα μειωθει στο μηδεν.


  1. Μονολοτι θα μπορουσαμε φυσικα να ‘‘εξηγησουμε’’ γιατι αυτος ο τυπος επαναστασης δεν πραγματοποιηθηκε το 1956 στην Αιγυπτο, στο Ιραν ή στην Ιαβα.


  1. Για μιαν αλλη διασαφηνιση αυτου του τυπου ‘‘επιχειρηματων’’: ειναι ακριβες οτι μια απο τις κυριες διαφορες μεταξυ Πολωνιας και Ουγγαριας του 1956 εγκειται στην ικανοτητα του πολωνικου Κ.Κ. να ‘‘προσαρμοστει’’ στα γεγονοτα ― ενω το ουγγρικο Κ.Κ. δεν μπορεσε να το κανει. Αλλα γιατί το πολωνικο Κ.Κ. επετυχε εκει οπου το ουγγρικο Κ.Κ. απετυχε; Διοτι στην Πολωνια, ακριβως, το κινημα δεν πηγε αρκετα μακρια, πραγμα που επετρεψε στο Κ.Κ. να συνεχισει να υπαρχει και να παιζει το ρολο του ― ενω στην Ουγγαρια η βιαιοτητα και ο ριζοσπαστικος χαρακτηρας του κινηματος πολυ γρηγορα εκμηδενισανε το Κ.Κ. Και αυτο ‘‘εξηγει’’ επισης, ως ενα σημειο, τη διαφορετικη σταση του Κρεμλινου σε καθεμια απο τις δυο περιπτωσεις. Οσο το γραφειοκρατικο κομμα στην Πολωνια επιζουσε και κρατουσε, κουτσα στραβα, τα ηνια, η γραφειοκρατια της Μοσχας πιστευε, και οχι αδικα, οτι μπορουσε να αποσχει απο μιαν ενοπλη επεμβαση και να μανουβραρει, εν οψει της βαθμιαιας αποκαταστασης της γραφειοκρατικης δικτατοριας, πραγμα που στο τελος ετσι εγινε. Παρομοια μανουβρα φαινοταν αδυνατη στην Ουγγαρια, οπου το Κ.Κ. ειχε αφανιστει και τα εργατικα Συμβουλια επιβεβαιωναν καθαρα την προθεση τους να διεκδικησουν την εξουσια και να την ασκησουν.


  1. Ο καθενας, στη σημερινη κοινωνια, ειχε τη δυνατοτητα, σε περιορισμενη κλιμακα, να παρατηρησει αυτο το σπειρωμα του γραφειοκρατικου εκφυλισμου και της απαθειας στη ζωη των πολιτικων και συνδικαλιστικων οργανωσεων.


  1. Ειναι αληθεια οτι στην Ουγγαρια, υπηρξαν αιτηματα για ελευθερες εκλογες για την αναδειξη νεου κοινοβουλιου ― και οτι αυτα τα αιτηματα ειχαν, φαινεται, την υποστηριξη των Συμβουλιων. Αυτο ηταν ολοφανερα μια κατανοητη αντιδραση στην προηγουμενη κατασταση πραγματων, στην κατασταση της γραφειοκρατικης δικτατοριας. Το προβλημα των αντιστοιχων ρολων και εξουσιων αυτου του κοινοβουλιου και των Συμβουλιων, αν η επανασταση ειχε τη δυνατοτητα να αναπτυχθει, μενει φυσικα ανοιχτο. Κατα τη γνωμη μου η αναπτυξη της εξουσιας και των δραστηριοτητων των Συμβουλιων θα κατεληγε ειτε στη βαθμιαια ατροφια του κοινοβουλιου ειτε σε αντιπαραθεση μεταξυ αυτου και των Συμβουλιων.


  1. Πρβ. το αρθρο μου ‘‘Socialisme ou Barbarie’’ στο Socialisme ou Barbarie, No 1, Mαρτιος 1949, αναδημοσιευμενο τωρα στο La Societe bureaucratique, τομ. 1, ιδιως σελ. 164-173. Επισης ‘‘Le role de l’ ideologie bolchevique dans la naissance de la bureaucratique’’ στο S. ou B. No 35, Ιανουαριος 1964 αναδημοσιευμενο τωρα στο L’ experience du mouvement ouvrier, τομ. 2 σελ. 384-416. Οσο απιστευτο κι αν φαινεται, ο Λενιν και ο Τροτσκι βλεπανε στην οργανωση της εργασιας, στη διευθυνση της παραγωγης κλπ. προβληματα καθαρως τεχνικα, που δεν ειχαν τιποτε να κανουν, κατα τη γνωμη τους, με τη ‘‘φυση της πολιτικης εξουσιας’’, η οποια παρεμενε ‘‘προλεταριακη’’, εφοσον την ασκουσε το ‘‘κομμα του προλεταριατου’’. Ηχω αυτου ειναι ο ενθουσιασμος τους για την καπιταλιστικη ‘‘ορθολογηση’’ της παραγωγης, τον τεϋλορισμο, την εργασια με το κομματι κλπ. Οτι αυτη η σταση ανταποκρινεται πραγματι στη σκεψη του ιδιου του Μαρξ στα βαθυτερα της στρωματα, προσπαθησα να το δειξω στο δευτερο απ’ τα αρθρα που αναφερα παρα πανω και σε πολλα αλλα κειμενα.



  1. Προσπαθησα να δειξω οτι αυτη η ‘‘ορθολογικη’’ οργανωση ειναι πραγματι, απ’ την ουσια της και τη φυση της, ανορθολογικη, γεματη αντιφασεις και ασυνεπειες, στο ‘‘Sur le contenu du socialisme, II’’, http://is.gd/9O4tUL    S. ou B No 22 Ιουλιος 1957· ‘‘Sur le contenu du socialisme, IIΙ’’, που αναφερω στη σημειωση 2 παραπανω· ‘‘Le mouvement revolutionnaire sous le capitalisme moderne, II’’ S. ou B. No 32 Απριλιος 1961. Δεν μπορει να υπαρξει ‘‘ορθολογικη’’ βαση για μια ιεραρχικη-γραφειοκρατικη οργανωση στις συγχρονες συνθηκες (εν αντιθεσει, πχ. με τις συνθηκες του ‘‘μανταρινατου της Κινας’’). ‘‘Γνωση’’, ‘‘ταλεντο’’, ‘‘πειρα’’ επρεπε να ειναι τα κριτηρια επιλογης και διορισμου: και δεν μπορουν να ειναι. Οι ‘‘λυσεις’’ των προβληματων που αντιμετωπιζει η οργανωση (επιχειρηση, διοικηση, κομμα κλπ) καθοριζονται απο τα ασταθη αποτελεσματα της παλης για την εξουσια, που μονιμως κανουν μεταξυ τους ανταγωνιστικες γραφειοκρατικες ομαδες, ή μαλλον κλικες και φατριες, που ειναι, οχι τυχαια ή ανεκδοτικα φαινομενα, παρα κεντρικα στοιχεια στη λειτουργια του γραφειοκρατικου μηχανισμου. Η ιδεα μιας ‘‘τεχνοδομης’’ καθαυτην ειναι φενακη: ειναι αυτο που η γραφειοκρατια θα ηθελε να πιστευει ο κοσμος. Αυτοι που ειναι στην κορυφη, ειναι εκει οχι ως ειδικοι σ’εναν τεχνικο τομεα, αλλα ως ειδικοι στην τεχνη ν’ αναρριχωνται σε ολη την κλιμακα της γραφειοκρατιας. Κατα την επεκταση του, ο γραφειοκρατικος μηχανισμος ειναι αναγκασμενος να αναπαραγει στους κολπους του τη διαιρεση της εργασιας που επιβαλλει ολο και περισσοτερο στο συνολο της κοινωνιας. Ετσι καταληγει να ειναι χωρισμενος, ξενος προς τον εαυτο του, και προς την δημιουργικη ουσια των προβληματων. Καθε ‘‘ορθολογικη’’ συνθεση γινεται ετσι αδυνατη. Ωστοσο πρεπει βεβαια να υπαρξει καποια συνθεση. Πρεπει βεβαια στο τελος να ληφθουν αποφασεις. Και λαμβανονται – στο οβαλ Γραφειο (ή κατω απο τους τρουλους του Κρεμλινου, αντιστοιχως) αναμεσα στους Νιξον τους Ερλιχμαν, τους Χαλντεμαν και αλλους μικροεγκληματιες νοημοσυνης κατω απ’ το κανονικο. Ειναι η αποθεωση της ‘‘τεχνοδομης’’ της ‘‘επιστημονικης διοικησης’’ κλπ. – οπως οι επιδοτησεις της Λοκχηντ ειναι η αποθεωση του ‘‘τελειως τελειου συναγωνισμου’’, της ‘‘αριστης λειτουργιας με τους μηχανισμους της ελευθερης αγορας’’ και λοιπα, προσφιλη στους καθηγητες της οικονομιας.


  1. Αυτο ειναι ανικανοι να το ιδουν οι σημερινοι μαρξιστες, που επιμενουν να μιλανε για ‘‘παραγωγη εμπορευματων’’ στην Δυση και για σοσιαλισμο’’, οσο ‘‘εκφυλισμενος’’ και ‘‘παραμορφωμενος’’ κι αν ειναι, στην Ανατολη.


  1. Η ιδεας μιας τεχνικης ‘‘ουδετερης’’, καθως και η ιδεα οτι ο καπιταλιστικος ‘‘εξορθολογισμος’’ ειναι εξορθολογισμος χωρις εισαγωγικα, ειναι κεντρικη, αν και λιγο πολυ κρυμμενη στη σκεψη του Μαρξ. Πβλ. τα κειμενα που αναφερω στις σημειωσεις 13 και 14 παραπανω.


  1. Φτανουμε στα ιδια συμπερασματα οταν εξεταζουμε την πραγματικοτητα της παραγωγης, δηλαδη τη συμπεριφορα και τους αγωνες των εργαζομενων σ’ ολο τον βιομηχανικο κοσμο, στην Ανατολη οσο και στη Δυση. Εναντιον της καταναγκαστικης ‘‘οργανωσης’’ και της ‘‘πειθαρχιας στην εργασια’’, που επιβαλλονται απ’ εξω, οι εργατες αγωνιζονται σταθερα, παντου. Αυτος ο αγωνας δεν ειναι, και δεν μπορει να ειναι, αποκλειστικα ‘‘αρνητικος’’· δεν ειναι μονο αγωνας ‘‘εναντιον της εκμεταλλευσης’’, ειναι αναγκαστικα, και ταυτοχρονα, αγωνας για μιαν αλλη οργανωση της παραγωγης. Οι εργαζομενοι μαχονται εναντιον της εκμεταλλευσης μεσα στην παραγωγη, δηλαδη ως εργατες πανω στην εργασια τους, και για να μπορουν να κανουν την εργασια τους (αλλιως χανουν ή τη θεση τους ή χρηματα). Για να το κανουν αυτο, πρεπει το μισο χρονο να εργαζονται εναντιον των κανονων – γιατι το να εργαζονται συμφωνα με τους κανονες (working to rule, ‘‘απεργια ζηλου’’) ειναι το καλυτερο μεσο να προκαλεσουν αμεσως χαος στην παραγωγη (ακομα ενα ωραιο δειγμα της ‘‘ορθολογικοτητας’’ της καπιταλιστικης παραγωγης). Ετσι οι ατυπες ομαδες εργατων εχουν απο τωρα να ορισουν και να εφαρμοσουν, οχι απλη αλλα διπλη ‘‘πειθαρχια στην εργασια’’· πειθαρχια που αποβλεπει ταυτοχρονα να ‘‘πολεμησει τον εργοδοτη’’ και να προετοιμασει μια ‘‘δικαιη ημερα εργασιας’’ (a fair day’s work).


  1. Εξετασα μερικα απ’ αυτα τα προβληματα ―τα πιο ‘‘αμεσα’’ κατα τη γνωμη μου― στο ‘‘Sur le contenu du socialisme II’’ Ιουλιος 1957, που αναφερα στη σημ. 15 παραπανω.





CASTORIADIS. THE HUNGARIAN REVOLUTION .pdf
https://keimena11.files.wordpress.com/2014/03/castoriadis_the_hungarian_revolution_1_.pdf

top^
isotis{=} | κειμενα | βιβλιοθηκη | library | περιεχομενα τομου | ΚΚ

Advertisements